Kontrast
Czcionka
historia

Tajemnice piwnic Pałacu Saskiego

Kiedy w listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, budynek Pałacu Saskiego zajął Sztab Generalny Wojska Polskiego, który pod koniec 1928 roku zmienił swoją nazwę na Sztab Główny Wojska Polskiego. Gdy w trakcie przeprowadzonych badań archeologicznych w 2006 roku odkrywano piwnice Pałacu Saskiego, trafiono także na nieznany wcześniej, tajemniczy tunel wykorzystywany przez wojskowych.

Płytki posadzkowe z motywami rośinnymi.
Płytki posadzkowe. Fot. J. Borowska

Pałac do remontu

Po przejęciu opuszczonego przez Niemców budynku okazało się, że jego wygląd i stan wymaga przeprowadzenia gruntownego remontu. Pieniądze na ten cel udało się pozyskać dopiero w 1923 roku. Prace według projektu architekta Aleksandra Sygietyńskiego wykonywała firma Martens i Daab, uznawana za jedną z najsolidniejszych warszawskich firm. W trakcie remontu usunięto neogotyckie detale od strony Ogrodu Saskiego, zlikwidowano balkony, odnowiono elewacje oraz odtworzono istniejącą wcześniej attykę. Pozostawiono dwa główne wejścia, po jednym do każdego ze skrzydeł. Remont objął również wnętrza budynku, dostosowując je do potrzeb sztabu. Duże sale podzielono na mniejsze pomieszczenia, odnowiono także wszystkie pokoje. Do budynku doprowadzono kanalizację, wykonano instalacje elektryczne i telefoniczne, wymieniono też posadzki.

Detal ułamanych kafli piecowych z wypukłymi motywami roślinnymi.
Kafle piecowe. Fot. J. Borowska

Napisy w kotłowni

Prace remontowe pozostawiły wiele śladów w pałacowych piwnicach. Rozebrano działające od XIX wieku piece kaflowe, których elementy archeolodzy znaleźli w jamie śmietniskowej zlokalizowanej pod betonową posadzką. Piece zastąpiono centralnym ogrzewaniem. Zaopatrzona w żeliwne piece oraz instalacje grzewcze kotłownia mieściła się w północnym skrzydle budynku. Na przytwierdzonej do jednego z pieców tabliczce znamionowej udało się odczytać nazwę producenta - Starachowickie Zakłady Odlewnicze. W czasie II wojny światowej z kotłowni korzystali Niemcy. Na jednej ze ścian zachowały się wydrapane na tynku i napisane ołówkiem w słupkach cyfry. Czy ktoś próbował wykonać tu jakieś obliczenia?

Detal ściany ze śladami ognia i napisanymi cyframi.
Ściana z napisami. Fot. J. Borowska

Nieznany tunel łączący piwnice Pałacu Saskiego

Remont budynku trwał jeszcze w latach trzydziestych. Ogromnym zaskoczeniem w trakcie prowadzonych wykopalisk archeologicznych było odkrycie podziemnego tunelu. Nikt nie spodziewał się go w tym miejscu, ponieważ nie widniał na żadnych dostępnych planach. Tunel poprowadzono przez piwnice korpusu Pałacu Morsztyna, tuż przed frontem pałacowej kolumnady, czyli przed dzisiejszym Grobem Nieznanego Żołnierza. Jego długość wynosiła czterdzieści metrów. Wchodząc wejściem od północnej strony łatwo zauważyć wizerunki dwóch orłów, które wyryto w świeżej zaprawie. Przy orłach znajduje się rok 1933, co z pewnością jest datą powstania tunelu. Orły nie posiadają koron. Prawdopodobnie ich autorem jest jeden z piłsudczyków wywodzący się z Legionów Polskich, w których używano wizerunku orła, ale bez korony.

Tunel łączący piwnice Pałacu Saskiego. Na sklepieniu wyryty orzeł i rok 1933.
Wizerunek orła znajdujący się w tunelu. Fot. J. Borowska

Dzięki tunelowi można było szybko przedostać się z jednego skrzydła budynku do drugiego bez konieczności opuszczania gmachu. Oprócz funkcji komunikacyjnych podziemny korytarz pełnił również ważne dla sztabu funkcje techniczne. Świadczą o tym pozostałości po osłonach kabli i wystające ze ścian haki. We wrześniu 1939 roku zarówno tunel, jak i solidnie wymurowane piwnice Pałacu Saskiego były wykorzystywane jako schron, co potwierdza znaleziona w jednym z pomieszczeń metalowa tabliczka z napisem „Schron dla rannych”.

Odsłonięte piwnice Pałacu Saskiego zbudowane z cegieł. Na pierwszym planie okrągły, ceglany zbiornik.
Piwnice Pałacu Saskiego. Na pierwszym planie ceglany zbiornik. Fot. J. Borowska

Zagadkowy zbiornik

Niezwykłym odkryciem okazał się ceglany zbiornik. Odsłonięto go pod dziedzińcem południowego skrzydła Pałacu Saskiego. Podobnie jak tunel, nie figurował on na planach, które zostały udostępnione archeologom przez Centralne Archiwum Wojskowe. Co ciekawe, na ścianach okrągłego zbiornika, którego średnica wynosiła 5 m, nie stwierdzono śladów użytkowania. Jak dotąd jego funkcja i czas powstania nie zostały dokładnie określone. Najprawdopodobniej zbiornik zbudowano tuż przed wybuchem II wojny światowej z przeznaczeniem na cele przeciwpożarowe. Niestety nie zdążono z niego skorzystać.

Autor: Joanna Borowska

aktualności

Burzliwa historia insygniów koronacyjnych Augusta III i Marii Józefy

17 stycznia 2024 r. minęło 290 lat od koronacji Augusta III i Marii Józefy na króla i królową Polski. Do intronizacji, która odbyła się w Krakowie, użyto insygniów zastępczych. Możemy je dziś oglądać w Galerii Sztuki Dawnej Muzeum Narodowego w Warszawie. Co ciekawe, są to jedyne, poza Szczerbcem przechowywanym na Wawelu, zachowane polskie regalia. Jak doszło do powstania kompletu nowych […]

Osiem dekad odbudowy Pałacu Saskiego

W grudniu 1944 r. ze stołecznego krajobrazu zniknęły dwa pałace: Saski i Brühla. Praktycznie od tego samego momentu możemy rozpocząć opowieść o historii ich odbudowy, w lutym 1945 r. powstało bowiem Biuro Odbudowy Stolicy, a w listopadzie zapadła decyzja, że Grób Nieznanego Żołnierza – jeszcze do niedawna wkomponowany w kolumnadę Pałacu Saskiego – zostanie zrekonstruowany w […]

Plac Saski na rajdowo

Najczęściej plac Piłsudskiego i Ogród Saski kojarzy nam się z Grobem Nieznanego Żołnierza. Tym, którzy znają historię stolicy, okolice te wiążą się także z królewskim pałacem Sasów, z potężną i już nieistniejącą dzwonnicą i cerkwią Aleksandra Newskiego oraz z kwietnym krzyżem papieskim będącym w latach osiemdziesiątych miejscem manifestacji w obronie swobód demokratycznych. Tylko nieliczni wiedzą, […]

Dom-miejsce, czyli kamienica Lessla przy Królewskiej

Ogród Saski nie zapisałby się w historii Warszawy jako zielony salon miasta, gdyby nie obiekty, które towarzyszyły mu w latach świetności. Nie byłby tym samym ogrodem Warszawy, gdyby nie eleganckie towarzystwo, które równie ochoczo, jak do zieleni ciągnęło do… słodkości od Lessla. W słynnej kamienicy-cukierni przy Królewskiej bywał cały warszawski światek, a kiedy na werandzie […]
Sklejony z fragmentów białe barwy nocnik porcelanowy z niebieskimi motywami roślinnymi na szaro-białym tle.

Apteka Saska, czyli słów kilka o zdrowiu i higienie w XVIII wieku

Archeolog może czasem zajrzeć w przeszłość jakiegoś miejsca dzięki prowadzeniu prac poprzedzających inwestycję budowlaną. Tak też było w przypadku nieistniejącego dziś Pałacu Saskiego, którego obszar poddano prospekcji terenowej w 2006 roku; badania terenowe kontynuowano w 2008 roku. Zakres prac był szeroki – wykopaliska objęły ogromny teren zajmowany niegdyś przez główny obiekt tzw. osi saskiej – […]

„Za Sasa jeść, pić i popuszczać pasa”, czyli słów kilka o kulturze stołu w czasach saskich

„[P]ozostało mi wspomnienie dotyku archeologicznej rzeczy, przedmiotu stworzonego przez człowieka i przez niego skazanego na zagładę, wrzuconego do miejskiej latryny z pełną świadomością, że nigdy już światła dziennego nie ujrzy, najpierw sprowadzonego do roli śmiecia, a później mającego obrócić się w minerał”[1]. Praca archeologa, przynajmniej w pewnym aspekcie, polega właśnie na wydobywaniu na światło dzienne […]

Pałac Saski – XVIII-wieczna rezydencja królewska

Pałac Saski – nieistniejąca już XVIII-wieczna rezydencja królów Polski Augusta II i Augusta III, będąca częścią późnobarokowego założenia urbanistycznego Osi Saskiej; od końca 1918 roku siedziba Sztabu Generalnego Wojska Polskiego; zburzona przez Niemców w grudniu 1944 roku. Od Pałacu Morsztyna do Pałacu Saskiego Działania wokół przyszłego Pałacu Saskiego rozpoczęto w 1713 roku. Stanowić on miał główny […]

Kamienica Malhome’a świadkiem biegu Kusocińskiego

Spośród dawnych kamienic ulicy Królewskiej, które zostaną odbudowane wraz z Pałacami Saskim i Brühla, literatura varsavianistyczna pierwszeństwo przyznaje tej spod numeru 10, kamienicy Lessla. Jednak to dom zbudowany dla Ludwika Malhome’a, dwa numery wcześniej, należał przed drugą wojną światową do najokazalszych w okolicy i wypełniał tak ważny narożnik Królewskiej i placu Piłsudskiego. Szyny tramwajowe poprowadzone […]

Warszawski Pałac Brühla w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w oficynach Pałacu Brühla, który pełnił funkcję siedziby Centralnego Urzędu Telegraficznego, wydzielono pomieszczenia dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wreszcie w końcu lat 20. całe założenie rezydencjonalne zostało przejęte przez placówkę dyplomatyczną. Ciekawe wyjaśnienia powyższej decyzji pojawiają się w relacjach z epoki – w tym we wspomnieniach ministerialnych urzędników. Przy wyborze […]
Rysunek Pałacu Sanguszków (Pałacu Bruhla)

Pałac Ossolińskiego–Brühla do 1918 roku

Trzysta lat z dziejów warszawskiej rezydencji Warszawska rezydencja przy ulicy Wierzbowej, powszechnie nazywana Pałacem Brühla lub Sandomierskim, należała do najciekawszych przykładów architektury nowożytnej w Polsce. Dziś obiekt nie istnieje, lecz znacząca liczba materiałów archiwalnych (źródeł rękopiśmiennych, rysunków architektonicznych, dzieł sztuki czy przedwojennych fotografii) pozwala na prześledzenie jego skomplikowanej historii. Pałac wielokrotnie przebudowywano, lecz wszystkie fazy […]