Kontrast
Czcionka
historia

Dom-miejsce, czyli kamienica Lessla przy Królewskiej

Ogród Saski nie zapisałby się w historii Warszawy jako zielony salon miasta, gdyby nie obiekty, które towarzyszyły mu w latach świetności. Nie byłby tym samym ogrodem Warszawy, gdyby nie eleganckie towarzystwo, które równie ochoczo, jak do zieleni ciągnęło do… słodkości od Lessla. W słynnej kamienicy-cukierni przy Królewskiej bywał cały warszawski światek, a kiedy na werandzie z widokiem na Ogród i Pałac Saski zakwitła agawa, nie było w mieście szerzej dyskutowanego zdarzenia. 

Nigdy nie będzie takiego lata – można by powtórzyć za krakowskim poetą. Tylko to nasze warszawskie lato jakby cieplejsze, jakby zieleńsze, ze słońcem w zenicie nad Królewską ulicą. Jest rok 1871. Dwupiętrowa kamienica, w niej cukiernia. Mimo że szyld już inny niż przed laty (zmiany właścicielskie), to w charakterze miejsca status quo. Weranda od strony Ogrodu Saskiego wciąż zapraszająca, goście dopisują aż miło. I tylko jedna rzecz zda się być tu curiosum. Jeszcze piętnaście lat później w stołecznych „Kłosach” sentymentalny redaktor zapisze: „pamiętnym jest rok 1871, w którym zakwitła agawa ustawiona przy wejściu na werandę”. Wskazywano przy tym, że roślina kwitła przez całe lato, a jej głąbik w ciągu zaledwie ośmiu dni doszedł do kilkunastu stóp wysokości, czym wprawiał w zdumienie stołeczną publiczność. To pewne, nie byłoby takiej tamtej Warszawy bez kamienicy przy Królewskiej 10/12 z werandą otwierającą się na Ogród Saski, który Przewodnik po Warszawie i okolicach z tego okresu (1873 r.) zaliczał do najwytworniejszych w Europie.

Przy Królewskiej, czyli w Ogrodzie Saskim

Nie każdy dom tworzy miejsce. Są domy, które przemijają bez echa. I są takie, które zostają w pamięci wraz ze spektaklem minionych zdarzeń. Są domy, które stały sobie a muzom i są domy, które dały swój wkład w historię miasta, które były znaczące dla pokoleń, które nie przemijają, nawet kiedy przestają istnieć. Te domy-miejsca domagają się naszej uwagi. Takim domem-miejscem była kamienica przy Królewskiej, numer hipoteczny 10/413B, sięgająca historią drugiej dekady XIX wieku. W przewodniku z 1821 roku autorstwa Józefa Krasińskiego ulica Królewska wymieniona została wśród „naypięknieyszych Warszawy części”. Nie było w tym przypadku, w końcu biegła wzdłuż granicy dawnego królewskiego ogrodu, który zielenił się za oknami znajdujących się przy niej domów. Na planie miasta wykonanym rok później przez Korpus Inżynierów Wojskowych wyraźnie widać, że na całej długości – od Krakowskiego Przedmieścia do ulicy Granicznej - Królewska jest już zabudowana. Spośród budynków, które dotrwały do września 1939 roku, do dziś istnieją tylko cztery – najmłodszy z nich „dom bez kantów” na rogu Krakowskiego Przedmieścia, dawny gmach sądów wojskowych, galeria Zachęta i zaledwie jedno skrzydło kamienicy Gurewicza spod dwudziestki trójki. 

Na pierwszym planie rysunku osoby spacerujące w Ogrodzie Saskim. W tle cukiernia Semadeniego w kamienicy Lessla.
Cukiernia Semadeniego. Według rysunku Edwarda Gorazdowskiego, „Tygodnik Ilustrowany”, 1869. Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa

Na tym samym planie z 1821 roku po północnej stronie ulicy Królewskiej – ze względu na obecność Ogrodu Saskiego – można wskazać zaledwie pojedyncze obiekty architektoniczne. Jednym z nich jest budynek o nietypowym obrysie zlokalizowany przy południowo-wschodniej części Ogrodu na wysokości dawnego pałacu królów z dynastii Wettinów. To dom cukiernika Karola Lessla (10/413B).

Łukasz Gołębowski opisując w 1827 roku Ogród Saski wskazywał: „Piękne w nim klomby, ścieżki zręczne, to okazujące na przemiany naywspanialsze widoki, jakiemi są: okazała ujeżdżalnia świeżo wzniesiona, cała ulica Królewska i pyszny kościół Luterski, cukiernia i dom Lessla.” Z opisu Gołębowskiego wyraźnie wynika, że dom ze słynną cukiernią był uwzględniony jako istotny punkt przy wytyczaniu osi widokowych na terenie Ogrodu (już w stylu angielskim), co potwierdzają dawne plany. Można powiedzieć, że kamienica Lessla, choć formalnie należała do Królewskiej, to w rzeczywistości była integralną częścią Ogrodu Saskiego, stanowiąc istotny element jego kompozycji krajobrazowej, a także istotny punkt na towarzyskiej mapie miasta. Cukiernia Lessla była jednym z tych miejsc na terenie Ogrodu, w których zbierało się tak zwane towarzystwo, co w epoce malarsko utrwalił Charles Santoire de Varenne.

Biden przypomniał o Kubickim

Wizyta prezydenta Joe Bidena w Warszawie w lutym 2023 roku rozsławiła na nowo nazwisko dawnego architekta. Za sprawą amerykańskiego przywódcy cała Polska (a może i świat?) usłyszała o arkadach, których projektodawcą był Jakub Kubicki. Choć uczył się u takich mistrzów jak Dominik Merlini czy Szymon Bogumił Zug i związany był ściśle z dworem Stanisława Augusta, arkady – jako wymyślny, a nie do końca zrealizowany ciąg komunikacyjny – zaprojektował już po upadku Rzeczypospolitej. Arkady te stały się jednak integralną częścią Zamku Królewskiego, który wciąż stanowił symbol polskiej – choć tymczasowo utraconej – państwowości. Po zgotowanej przez Niemców zagładzie II wojny światowej dzieło Kubickiego – obok ściany z oknem Żeromskiego – przetrwało jako jedyna widzialna pamiątka po najważniejszej budowli stolicy, Zamku – od zawsze pod numerem hipotecznym 1.

Kolorowa grafika pokazująca Zamek królewski w Warszawie od strony Wisły. Na pierwszym planie podłużny budynek arkad, na których rozpościera się taras. Nad tarasem, u góry skarpy, jest Zamek.
Zamek od strony Tarasu, Arkady Kubickiego; Julian Cegliński, Alfons Matuszkiewicz, 1859 r., Muzeum Narodowe w Warszawie

Arkady pod Zamkiem i kamienica Lessla

W latach 20. XIX wieku dom Lessla, obok Arkad Kubickiego, jest jednym z najmłodszych obiektów w mieście – tynki jeszcze schną. Warszawa przeżywa okres dynamicznego rozwoju. Powstają inwestycje publiczne i prywatne, w których szeroko partycypuje Jakub Kubicki. W 1806 roku otrzymuje nominację na budowniczego rządowego, a dwanaście lat później zostaje intendentem wszystkich budowli rządowych przy Komisji Nadzoru Budowli Korony. Projektuje na placu Trzech Krzyży, w Łazienkach Królewskich, na terenie Uniwersytetu, jest autorem projektu nowej ujeżdżalni (późniejsza Giełda), rogatek i przede wszystkim słynnych Arkad Kubickiego, a także… kamienicy z ulicy Królewskiej z cukiernią od strony Ogrodu Saskiego. Zresztą budowa kamienicy i arkad dokonała się niemal w tym samym czasie. W tym miejscu warto jednak wskazać, że kwestia autorstwa projektu kamienicy nie jest jednoznacznie rozstrzygnięta. Choć większość fachowej literatury (zob. E. Charazińska, „Ogród Saski”, 1979) wskazuje na Kubickiego, warto odnotować, że XIX-wieczna prasa autorstwo domu Lessla przypisywała Antonio Corazziemu – a najpewniej za nią takiej samej atrybucji dokonał Wojciech Herbaczyński, badacz dziejów cukiernictwa warszawskiego. Wybitny znawca historii stolicy Jarosław Zieliński rzekomy wkład Corazziego przemilczał, doprecyzowywał za to, że Kubicki odpowiadał jedynie za część budynku od strony Ogrodu. W „Atlasie dawnej architektury ulic i placów Warszawy” czytamy: „W 1818 roku (…) w sąsiedztwie Pałacu Saskiego Fryderyk A. Lessel wybudował dwupiętrową kamienicę dla cukiernika Karola Lessla. Dziewięcioosiowa fasada otrzymała trójosiowy ryzalit środkowy z wnęką osi środkowej, zwieńczony dwustopniową attyką. W 1820 roku do elewacji zwróconej ku Ogrodowi Saskiemu dobudowano aneks na rzucie podkowy ozdobiony ryzalitem z jońskim portykiem (proj. zapewne J. Kubicki). Dobudówka ta zwana Rotundą, pomieściła cukiernię K. Lessla.” Pierwotny wygląd kamienicy utrwalił na fotografii Karol Beyer (widok z latarni kościoła ewangelicko-augsburskiego). W latach 80. XIX wieku budynek podwyższono o jedno piętro według projektu Józefa Hussa. Gmach zyskał też oficynę i nowe skrzydło od strony Ogrodu. Zmienił się wystrój elewacji – ta nawiązywała teraz do XVI-wiecznego renesansu rzymskiego. Jeszcze przed pierwszą wojną światową dokonano kolejnych zmian w wyglądzie kamienicy, powiększono witryny, elewację wzbogacono o nisze ujęte w pary jońskich kolumn na wysokości pierwszego piętra.

Kamienica Lessla od strony Ogrodu Saskiego. Na pierwszym planie elegancko ubrani ludzie w alejce ogrodowej. Obok nich ogródek kawiarni przed kamienicą, za nim fasada kamienicy z trzema kolumnami.
Weranda cukierni Lourse'a (d. Lessla), „Kłosy”, 1886 r.

Z Wielkiego Salonu do kamienicy

Rzym – ktoś by powiedział. Potężna budowla z trzema arkadami góruje nad zielenią Ogrodu Saskiego. Ni to łuk tryumfalny, ni kamienica. Na obrazie Canaletta z 1779 roku przykuwa uwagę bardziej niż pierwszoplanowy pałac Lubomirskich. To Wielki Salon zbudowany w czasach Augusta II Mocnego– w rzeczywistości pawilon ogrodowy przeznaczony na biesiady przy muzyce. Choć na przedstawieniu Canaletta zda się być niebotyczny, w istocie miał tylko 21 metrów wysokości. Król, po powrocie z biesiady do pobliskiego pałacu, stawał w oknie i podziwiał iluminację Wielkiego Salonu, a nierzadko i sztuczne ognie puszczane z jego szczytu. W czasach pruskich pawilon rozebrano, choć z początku nie wszystek. Z Berlina miał bowiem przyjść nakaz wstrzymania rozbiórki. Co się jednak stało, to się odstać nie mogło. Salwowano się więc zrobieniem z resztek murów mniejszego obiektu. To tam pan Karol Lessel prowadził swoją pierwszą cukiernię (lub jak pisał ks. Franciszek Kurowski w „Pamiątkach miasta Warszawy” – bufet). Była to kontynuacja tradycji rodzinnych, bowiem Karol Lessel był synem Alberta Jerzego, saskiego nadwornego cukiernika pochodzenia włoskiego. Wojciech Herbaczyński, cytując „Dzieje zgromadzenia cukierników” podkreślał, że w pierwszej połowie XVIII wieku „stary Lessel” zaliczał się do najdoskonalszych w swojej sztuce cukierników, a działalność prowadził w Wielkim Salonie. Przy okazji Herbaczyński wspominał: „pamiętam, że w lokalu cechu cukierników na Nowym Świecie wisiał przed wojną staroświecki rysunek pawilonu ze znamiennym podpisem: «Pierwsza cukiernia w Warszawie założona przez Lessla w 1727 r.»”. W ten sposób – jak słusznie zauważał Herbaczyński – data otwarcia cukierni zbiegła się z datą otwarcia Ogrodu Saskiego (otwarty dla publiczności 27 maja 1727 r., o czym zaświadcza głaz pamiątkowy na terenie Ogrodu ustawiony w 200. rocznicę tego wydarzenia). 

Po 1815 roku Ogród Saski stopniowo przeprojektowywano na modłę angielską. Do dzieła przystąpił James Savage, który wprowadził nowe osie widokowe, kręte aleje i nowe nasadzenia zmieniając oblicze Ogrodu. Wtedy też pan Lessel musiał przenieść się w nowe miejsce. Nie gonił jednak zbyt daleko. Kamienicę zbudował na posesji przy ulicy Królewskiej, którą od 31 grudnia 1817 roku dzierżawił wieczyście, pozostając w ten sposób jedną nogą w Ogrodzie Saskim. Nowy projekt Ogrodu uwzględniał potrzebę utworzenia alei wiodącej do cukierni.

Wtenczas słodkości od Lessla miały już status kultowych. Pewien dziennikarz podkreślał: „cukierkami lesslowskiemi delektowały się nasze babki i prababki, a nasi dziadkowie i pradziadkowie wybornym ananasowym ponczem.”

Pocztówka z ulicą Królewską. Po prawej trzypiętrowa kamienica Lessla, częściowo zasłonięta tramwajem. W tle, za kamienicą, znajdują się drzewa Ogrodu Saskiego.
Ulica Królewska, po prawej kamienica Lessla; karta pocztowa sprzed 1915 r., archiwum Polona

Budynek z cukiernią w 1829 roku nabył Edward Strasburger, a po Lesslu nastał cukiernik Lourse, po nim bracia Semadeni, o przybytku których pisano: „wejście od strony Ogrodu Saskiego stanowi naturalną, przepyszną werandę, otoczoną z bliska krzewami bzów, a dalej nieco ogromnymi drzewami ogrodu. Z tej naturalnej werandy goście pana Semadeniego mogą swobodnie, siedząc w najczystszym w Warszawie powietrzu, owiani zapachem kwiatów i ocienieni drzewami, przyglądać się malowniczej, żywej panoramie, utworzonej ze spacerującej po ogrodzie publiczności.”

W styczniu 1878 roku kamienica zapisała się w dziejach warszawskiej telełączności. Sieć telefoniczna połączyła eksperymentalnie zakład optyczny przy Niecałej z cukiernią przy Królewskiej. Ponoć cukiernia głosiła potem, że gdyby nie jej działalność, nie byłoby w Warszawie telefonów.

Po Semadenich nastał Jankowski, po nim Zamboni, następnie Jackowski… 

Niestety, w przeciwieństwie do Arkad Kubickiego, dawna kamienica Lessla już we wrześniu 1939 roku została zniszczona. Gdyby wróciła, Warszawa odzyskałaby nie tylko kolejny dom, ale i kolejne miejsce – i nie kosztem Ogrodu Saskiego – jak twierdzą niektórzy – lecz w relacji z nim. I kto wie, może zakwitnie jeszcze agawa…

Autor: Piotr Otrębski

Artykuł ukazał się w magazynie „Stolica” nr 3-4, marzec-kwiecień 2023

aktualności

Osiem dekad odbudowy Pałacu Saskiego

W grudniu 1944 r. ze stołecznego krajobrazu zniknęły dwa pałace: Saski i Brühla. Praktycznie od tego samego momentu możemy rozpocząć opowieść o historii ich odbudowy, w lutym 1945 r. powstało bowiem Biuro Odbudowy Stolicy, a w listopadzie zapadła decyzja, że Grób Nieznanego Żołnierza – jeszcze do niedawna wkomponowany w kolumnadę Pałacu Saskiego – zostanie zrekonstruowany w […]

Plac Saski na rajdowo

Najczęściej plac Piłsudskiego i Ogród Saski kojarzy nam się z Grobem Nieznanego Żołnierza. Tym, którzy znają historię stolicy, okolice te wiążą się także z królewskim pałacem Sasów, z potężną i już nieistniejącą dzwonnicą i cerkwią Aleksandra Newskiego oraz z kwietnym krzyżem papieskim będącym w latach osiemdziesiątych miejscem manifestacji w obronie swobód demokratycznych. Tylko nieliczni wiedzą, […]

Dom-miejsce, czyli kamienica Lessla przy Królewskiej

Ogród Saski nie zapisałby się w historii Warszawy jako zielony salon miasta, gdyby nie obiekty, które towarzyszyły mu w latach świetności. Nie byłby tym samym ogrodem Warszawy, gdyby nie eleganckie towarzystwo, które równie ochoczo, jak do zieleni ciągnęło do… słodkości od Lessla. W słynnej kamienicy-cukierni przy Królewskiej bywał cały warszawski światek, a kiedy na werandzie […]
Sklejony z fragmentów białe barwy nocnik porcelanowy z niebieskimi motywami roślinnymi na szaro-białym tle.

Apteka Saska, czyli słów kilka o zdrowiu i higienie w XVIII wieku

Archeolog może czasem zajrzeć w przeszłość jakiegoś miejsca dzięki prowadzeniu prac poprzedzających inwestycję budowlaną. Tak też było w przypadku nieistniejącego dziś Pałacu Saskiego, którego obszar poddano prospekcji terenowej w 2006 roku; badania terenowe kontynuowano w 2008 roku. Zakres prac był szeroki – wykopaliska objęły ogromny teren zajmowany niegdyś przez główny obiekt tzw. osi saskiej – […]

„Za Sasa jeść, pić i popuszczać pasa”, czyli słów kilka o kulturze stołu w czasach saskich

„[P]ozostało mi wspomnienie dotyku archeologicznej rzeczy, przedmiotu stworzonego przez człowieka i przez niego skazanego na zagładę, wrzuconego do miejskiej latryny z pełną świadomością, że nigdy już światła dziennego nie ujrzy, najpierw sprowadzonego do roli śmiecia, a później mającego obrócić się w minerał”[1]. Praca archeologa, przynajmniej w pewnym aspekcie, polega właśnie na wydobywaniu na światło dzienne […]

Pałac Saski – XVIII-wieczna rezydencja królewska

Pałac Saski – nieistniejąca już XVIII-wieczna rezydencja królów Polski Augusta II i Augusta III, będąca częścią późnobarokowego założenia urbanistycznego Osi Saskiej; od końca 1918 roku siedziba Sztabu Generalnego Wojska Polskiego; zburzona przez Niemców w grudniu 1944 roku. Od Pałacu Morsztyna do Pałacu Saskiego Działania wokół przyszłego Pałacu Saskiego rozpoczęto w 1713 roku. Stanowić on miał główny […]

Kamienica Malhome’a świadkiem biegu Kusocińskiego

Spośród dawnych kamienic ulicy Królewskiej, które zostaną odbudowane wraz z Pałacami Saskim i Brühla, literatura varsavianistyczna pierwszeństwo przyznaje tej spod numeru 10, kamienicy Lessla. Jednak to dom zbudowany dla Ludwika Malhome’a, dwa numery wcześniej, należał przed drugą wojną światową do najokazalszych w okolicy i wypełniał tak ważny narożnik Królewskiej i placu Piłsudskiego. Szyny tramwajowe poprowadzone […]

Warszawski Pałac Brühla w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w oficynach Pałacu Brühla, który pełnił funkcję siedziby Centralnego Urzędu Telegraficznego, wydzielono pomieszczenia dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wreszcie w końcu lat 20. całe założenie rezydencjonalne zostało przejęte przez placówkę dyplomatyczną. Ciekawe wyjaśnienia powyższej decyzji pojawiają się w relacjach z epoki – w tym we wspomnieniach ministerialnych urzędników. Przy wyborze […]
Rysunek Pałacu Sanguszków (Pałacu Bruhla)

Pałac Ossolińskiego–Brühla do 1918 roku

Trzysta lat z dziejów warszawskiej rezydencji Warszawska rezydencja przy ulicy Wierzbowej, powszechnie nazywana Pałacem Brühla lub Sandomierskim, należała do najciekawszych przykładów architektury nowożytnej w Polsce. Dziś obiekt nie istnieje, lecz znacząca liczba materiałów archiwalnych (źródeł rękopiśmiennych, rysunków architektonicznych, dzieł sztuki czy przedwojennych fotografii) pozwala na prześledzenie jego skomplikowanej historii. Pałac wielokrotnie przebudowywano, lecz wszystkie fazy […]

„W Saskim Ogrodzie koło fontanny...”

Jest to Saski Ogród. Nazwany tak dlatego, że kazał go zasiać niejaki król August Sas. Jak wiadomo, był on facetem tronkowem i jak sobie podchromolił, czyli znajdował się «na gazomierzu», siadał sobie w Saskiem Ogrodzie pod fontanną z dubeltówką w ręku. Magistrackie ciecie napędzali od bramy na Królewskiej różną zwierzynę, którą w klatkach z lasu […]