Kontrast
Czcionka
historia

Warszawski Pałac Brühla w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w oficynach Pałacu Brühla, który pełnił funkcję siedziby Centralnego Urzędu Telegraficznego, wydzielono pomieszczenia dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wreszcie w końcu lat 20. całe założenie rezydencjonalne zostało przejęte przez placówkę dyplomatyczną. Ciekawe wyjaśnienia powyższej decyzji pojawiają się w relacjach z epoki – w tym we wspomnieniach ministerialnych urzędników. Przy wyborze pałacu uwzględniono walory architektoniczne, historyczne oraz ideowe: budowla była postrzegana jako przestrzeń prestiżowa, związana z historią polskiej dyplomacji (jako wzniesiona przez kanclerza Jerzego Ossolińskiego, kierującego polityką zagraniczną kraju w XVII wieku), a zarazem mocno dotknięta przez trudne dzieje Rzeczypospolitej.

Frontowa elewacja Pałacu Brühla pod koniec XIX wieku.
W. Marconi, Pałac Brühlowski w Warszawie, 1894. Biblioteka Narodowa 

„Z dawnego korpusu głównego Pałacu Brühlowskiego pozostały tylko mury zewnętrzne”*, czyli przebudowa rezydencji

Siedziba Ministerstwa Spraw Zagranicznych musiała odznaczać się odpowiednim splendorem i spełniać szereg funkcji. Potrzebne było zaaranżowanie przestrzeni reprezentacyjnych – przeznaczonych do podejmowania zagranicznych delegatów – a także pomieszczeń biurowych dla urzędników i wnętrz mieszkalnych dla ministra, którym w tym czasie był Józef Beck. Dostosowanie założenia pałacowego do tak zróżnicowanych potrzeb wymagało gruntownej przebudowy. Projekt przekształceń przygotował jeden z wiodących przedstawicieli modernizmu, Bohdan Pniewski. Mimo zamiłowania do nowoczesnej stylistyki, architekt potrafił stosować formy historyzujące, dopasowane do oczekiwań zleceniodawców. Przy przebudowie dawnego Pałacu Brühla wiodącą ideą było odtworzenie charakteru elewacji z XVIII wieku – jakkolwiek świadomie wprowadzono odstępstwa w zadaszeniach pawilonów, artykulacji i dekoracji rzeźbiarskiej. Przywrócono między innymi wysoki dach mansardowy nad głównym korpusem – podnoszący walory estetyczne budowli, a także zapewniający dodatkową przestrzeń, wykorzystaną na aranżację pomieszczeń dla urzędników. W elewacji głównego korpusu od strony dziedzińca, w niszach widocznych na trzeciej kondygnacji, umieszczono cztery popiersia dłuta Tadeusza Breyera, ukazujące Bohdana i Jadwigę Pniewskich oraz Jadwigę Beckową. Wątpliwości budzi identyfikacja czwartej postaci – logika wskazuje, że powinna przedstawiać samego ministra, lecz oficjalnie Józef Beck odmówił pozowania, a we wspomnieniach Stanisława Schimitzka (pracownika MSZ-u i kierownika Komitetu Budowy) podana została informacja, że popiersie przedstawiało artystę, profesora Wojciecha Jastrzębowskiego.

Przebudowany Pałac Brühla, międzywojnie. Widoczne nowe mansardowe dachy oraz obniżony dziedziniec.
Fasada Pałacu Brühla po przebudowie dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 1936. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Przekształcono także pałacowy dziedziniec, który wyłożono kamiennymi płytami i wzbogacono o modernistyczne latarnie. Odrzucono z kolei pomysł Pniewskiego, by na osi elewacji wystawić monumentalną fontannę. Porównania archiwalnej ikonografii ze zdjęciami z lat 30. XX wieku ukazują, w jak dużym stopniu odnowiony pałac nawiązywał do form z XVIII wieku. Ukłonem wobec jego wcześniejszych dziejów była z kolei aranżacja nisz na popiersia – nawiązująca do koncepcji widocznych na projektach Tylmana z Gameren z końca XVII stulecia.

Ołówkowy projekt górnej części elewacji pałacu Lubomirskich.
Tylman z Gameren, Projekt elewacji pałacu Lubomirskich – detal. Fot. Gabinet Rycin BUW

Warto wspomnieć, że Ministerstwo Spraw Zagranicznych zatroszczyło się nie tylko o estetykę siedziby i o zewnętrzny, polityczny wizerunek instytucji. Potrafiono także zadbać o pracowników, tworząc w czasie przebudowy bogate zaplecze socjalne. W pałacowych piwnicach urządzono między innymi stołówkę, strzelnicę oraz darmowe łaźnie z wannami i prysznicami. Zatrudniono instruktora gimnastyki, masażystów i urządzono salon fryzjerski – dostępny wyłącznie dla urzędników MSZ-u. Część usług (w tym jedzenie, strzyżenie, masaż) była płatna. Ich koszt pozostawał symboliczny, co jednak nie wpływało na obniżanie jakości. Wystarczy wspomnieć, że na posiłki chętnie przychodził wiceminister Jan Szembek, znany z wysokich wymagań względem spożywanych potraw. Co więcej, przełożeni mieli świadomość, że dla wielu pracowników jest to jedyna szansa na ciepły posiłek – stąd wydzielono nawet specjalną, 30-minutową przerwę na ten cel.

Modernistyczny pawilon Becka, z charakterystycznymi długimi schodami oraz wysokimi kolumnami na piętrze.
Nowy pawilon Ministerstwa Spraw Zagranicznych („willa Becka”). Narodowe Archiwum Cyfrowe

Modernistyczny splendor

We wnętrzach pałacu architekt pozwolił sobie na całkowicie nowoczesną aranżację przestrzeni, kontrastującą z historyzującymi elewacjami. Modernistyczne formy nadał także skrzydłu dostawionemu od strony południowej – ze względu na funkcje mieszkalne nazywanemu „willą Becka”. Bryła pawilonu składała się z wysokiego cokołu (obejmującego dwie dolne kondygnacje) oraz piętra, które w fasadzie podkreślono kolumnadą. Wprowadzenie rzędu wysokich, smukłych podpór nawiązywało do innych realizacji Pniewskiego, a także do widocznej sprzed „willi Becka” części Pałacu Saskiego.

Projekt pawilonu Becka.
B. Pniewski, Projekt pawilonu przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych – wysoki parter. Fot. Archiwum Akt Nowych w Warszawie

Wnętrza zadziwiały odwiedzających elegancją i nowoczesnym charakterem. Jedną z najważniejszych zmian w obrębie korpusu dawnego Pałacu Brühla, które wpłynęły na dyspozycję przestrzeni, było przeorientowanie głównego ciągu komunikacyjnego o 90 stopni – dzięki czemu dominująca stała się oś poprzeczna, biegnąca równolegle do głównej fasady. Pomieszczenia podporządkowano ceremoniałowi i zasadom protokołu dyplomatycznego, wyznaczającego na przykład miejsca powitań określonych gości (spośród których większość była oczekiwana przez ministra na piano nobile, na szczycie schodów). Prace we wnętrzach całego założenia ukończono w 1937 roku. Główny westybul, obejmujący całą szerokość korpusu, już na wstępie monumentalizował przestrzeń. Klatka schodowa, łącząca trzy kondygnacje, budziła uznanie nie tylko dzięki swojej skali, ale też użytym materiałom: marmurowi, stiukowi oraz alabastrowi, z którego wykonano poręcz.

Marmurowe posadzki, wysokie błyszczące kolumny, podświetlony sufit z wnęką i wysokie drzwi, ze szklaną dominantą, pośrodku westybulu MSZ w Pałacu Bruhla. Na drugim planie w drzwiach po prawej stronie widoczna sylwetka najprawdopodobniej mężczyzny.
Westybul Ministerstwa Spraw Zagranicznych, 1939. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Znaczącą rolę w kształtowaniu architektury i wystroju wnętrz odegrali sami użytkownicy, Józef Beck i jego druga żona, Jadwiga z Salkowskich. Oboje angażowali się we wspieranie artystów i propagowanie polskiej sztuki – w efekcie do prac w siedzibie MSZ-u zaangażowano grono czołowych twórców tego okresu, związanych między innymi ze Spółdzielnią Artystów ŁAD. W ministerstwie zatrudniony został nawet doradca artystyczny, krytyk sztuki i modernista, a także współzałożyciel wspomnianej spółdzielni, Jerzy Warchałowski. Formalnie miał odpowiadać za urządzanie wnętrz zagranicznych placówek, w praktyce jednak aktywnie działał także w rodzimej instytucji.

Błyszczące marmurowe ściany przy klatce schodowej MSZ w Pałacu Bruhla, międzywojnie.
Paradna klatka schodowa Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Zachowała się stosunkowo duża liczba fotografii, które w zestawieniu z przekazami pisemnymi tworzą interesujący obraz rezydencji, w której regularnie wydawano rauty na kilkaset osób. Z najciekawszych, budzących zachwyt pomieszczeń, wspomnieć można salę balową, z dekoracyjnie ułożonym parkietem, ścianami wyściełanymi żółtawym jedwabiem z Milanówka, srebrnymi kinkietami i przeszklonymi drzwiami. Z okien sali rozciągał się widok na tereny zielone: ogród ministerialny oraz  podświetlony reflektorami Ogród Saski. Chwalono też względy techniczne, wśród nich idealną akustykę. Z kolei w galerii obrazów, obitej czerwonym welurem, prezentowano wizerunki kluczowych postaci w dziejach Polski, zarówno monarchów (w tym Władysława IV i Marię Józefę), jak i polityków-patriotów (czego przykład stanowiło popiersie prezydenta Narutowicza). Wystrój galerii okazał się jednak problematyczny – posadzkę wyłożono płytami bazaltu, które zachwycały połyskiem, lecz były wyjątkowo śliskie. Nie chciano jednak pozwolić na ich zmatowienie i obniżenie walorów estetycznych. Ostatecznie udało się sprowadzić specjalistę, dzięki któremu przechodzenie przez pomieszczenie przestało być ryzykowne, a kamień zachował lustrzaną powierzchnię.

Jedna kobieta (Jadwiga Beck) i pięciu mężczyzn (wśród nich, obok Jadwigi, Józef Beck) na reprezentacyjnym korytarzu MSZ-u podczas wizyty kierownika szwedzkiego resortu spraw zagranicznych w Pałacu Bruhla, międzywojnie.
Wizyta ministra spraw zagranicznych Szwecji Ricarda Sandlera w Polsce (w dawnym Pałacu Brühla). Pośrodku: Józef i Jadwiga Beckowie, 1937. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Większość reprezentacyjnych sal posiadała ściany zdobione ŁAD-owskimi tkaninami. Przy dekoracji siedziby MSZ-u zatrudniony był też Felicjan Szczęsny Kowarski, twórca plafonów, z których jeden wzbogacił gabinet ministra. Spójny charakter modernistycznych wnętrz dopełniały meble – z których część zaprojektował Czesław Knothe – oraz wyroby rzemiosła artystycznego. Wspomnieć można chociażby zastawy stołowe w stylu art déco, powstałe w manufakturze w Chodzieży. Symbolem nowoczesności był też sprzęt firmy Ericsson, obejmujący przede wszystkim aparaty telefoniczne. W kontekście troski o spójność stylistyczną pałacu warto wspomnieć, że problemem okazało się znalezienie miejsca dla czerwonego, „nienowoczesnego” fotela, który Beckowi podarował Edward Raczyński. Minister darzył mebel sentymentem, jako że na nim w 1934 roku siedział Józef Piłsudski, odwiedzający dyplomatę, który w czasie uprzednio odbytej delegacji do Moskwy przy -32 stopniach się rozchorował (wizyta miała miejsce w Pałacu Raczyńskich przy Krakowskim Przedmieściu, w którym Beck wówczas rezydował).

Tłum ludzi na dziedzińcu Pałacu Brühla podczas przemówienia Józefa Becka w trakcie uroczystości po zajęciu Zaolzia.
Uroczystości po zajęciu Zaolzia – przemówienie J. Becka, 1938. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Polityczne i społeczne znaczenie obiektu

Dawna siedziba Brühla stała się ośrodkiem podejmowania kluczowych decyzji związanych z polityką zagraniczną i zarządzaniem placówkami polskimi na świecie. Oczywistą funkcją było podejmowanie przedstawicieli innych państw, których goszczono w nowoczesnych wnętrzach między innymi podczas wystawnych balów i rautów. Bryła pałacu stawała się także de facto scenografią dla różnorodnych uroczystości – potwierdzających, że obiekt miał istotne znaczenie nie tylko dla wąskiego grona dyplomatów. Siedziba resortu spraw zagranicznych była obecna w świadomości szerszych kręgów społecznych i stała się ważnym punktem w topografii miasta – kojarzonym z ideami patriotycznymi. Liczne przekazy pisemne i fotografie dokumentują wydarzenia, na których gromadziły się rzesze warszawiaków. Jednym z nich było odsłonięcie wmurowanej w pałacową oficynę tablicy, na której upamiętniony został Tadeusz Hołówko – uczestnik powstania styczniowego, jeden z organizatorów Polskiej Organizacji Wojskowej, bliski współpracownik Piłsudskiego.

Jedna kobieta oparta o karoserię samochodu, druga siedzi na jego masce przed startem w rajdzie samochodowym kobiet, w tle należący w międzywojniu do MSZ Pałac Bruhla, międzywojnie.
Start rajdu samochodowego kobiet, 1936. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Cały dziedziniec pałacu zapełniał się słuchaczami w ważnych momentach historycznych – przykładowo podczas przemowy ministra Becka, w ramach obchodów związanych z zajęciem Zaolzia. Dzięki lokalizacji rezydencja przy ul. Wierzbowej stawała się także tłem dla uroczystości odbywających się na placu Saskim (od 1928 roku noszącym nazwę placu Marszałka Piłsudskiego). Z wydarzeń o rozrywkowym charakterze przywołać można chociażby start samochodowego wyścigu kobiet. O kulturowym i patriotycznym znaczeniu Pałacu Brühla najlepiej świadczy fakt, że tuż po wojnie (w czasie której obiekt został wysadzony w powietrze) widoczna była duża potrzeba społeczna, by gmach został odbudowany. Chęć odtworzenia rezydencji wynikała zarówno z jej bogatej historii, jak i z woli odrodzenia urbanistyki tej części Warszawy.

Autor: dr Alina Barczyk


* Stanisław Schimitzek, Drogi i bezdroża minionej epoki. Wspomnienia z lat pracy w MSZ (1920-1939), Warszawa 1976, s. 372. 

aktualności

Sklejony z fragmentów białe barwy nocnik porcelanowy z niebieskimi motywami roślinnymi na szaro-białym tle.

Apteka Saska, czyli słów kilka o zdrowiu i higienie w XVIII wieku

Archeolog może czasem zajrzeć w przeszłość jakiegoś miejsca dzięki prowadzeniu prac poprzedzających inwestycję budowlaną. Tak też było w przypadku nieistniejącego dziś Pałacu Saskiego, którego obszar poddano prospekcji terenowej w 2006 roku; badania terenowe kontynuowano w 2008 roku. Zakres prac był szeroki – wykopaliska objęły ogromny teren zajmowany niegdyś przez główny obiekt tzw. osi saskiej – […]

„Za Sasa jeść, pić i popuszczać pasa”, czyli słów kilka o kulturze stołu w czasach saskich

„[P]ozostało mi wspomnienie dotyku archeologicznej rzeczy, przedmiotu stworzonego przez człowieka i przez niego skazanego na zagładę, wrzuconego do miejskiej latryny z pełną świadomością, że nigdy już światła dziennego nie ujrzy, najpierw sprowadzonego do roli śmiecia, a później mającego obrócić się w minerał”[1]. Praca archeologa, przynajmniej w pewnym aspekcie, polega właśnie na wydobywaniu na światło dzienne […]

Pałac Saski – XVIII-wieczna rezydencja królewska

Pałac Saski – nieistniejąca już XVIII-wieczna rezydencja królów Polski Augusta II i Augusta III, będąca częścią późnobarokowego założenia urbanistycznego Osi Saskiej; od końca 1918 roku siedziba Sztabu Generalnego Wojska Polskiego; zburzona przez Niemców w grudniu 1944 roku. Od Pałacu Morsztyna do Pałacu Saskiego Działania wokół przyszłego Pałacu Saskiego rozpoczęto w 1713 roku. Stanowić on miał główny […]

Kamienica Malhome’a świadkiem biegu Kusocińskiego

Spośród dawnych kamienic ulicy Królewskiej, które zostaną odbudowane wraz z Pałacami Saskim i Brühla, literatura varsavianistyczna pierwszeństwo przyznaje tej spod numeru 10, kamienicy Lessla. Jednak to dom zbudowany dla Ludwika Malhome’a, dwa numery wcześniej, należał przed drugą wojną światową do najokazalszych w okolicy i wypełniał tak ważny narożnik Królewskiej i placu Piłsudskiego. Szyny tramwajowe poprowadzone […]

Warszawski Pałac Brühla w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, w oficynach Pałacu Brühla, który pełnił funkcję siedziby Centralnego Urzędu Telegraficznego, wydzielono pomieszczenia dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Wreszcie w końcu lat 20. całe założenie rezydencjonalne zostało przejęte przez placówkę dyplomatyczną. Ciekawe wyjaśnienia powyższej decyzji pojawiają się w relacjach z epoki – w tym we wspomnieniach ministerialnych urzędników. Przy wyborze […]
Rysunek Pałacu Sanguszków (Pałacu Bruhla)

Pałac Ossolińskiego–Brühla do 1918 roku

Trzysta lat z dziejów warszawskiej rezydencji Warszawska rezydencja przy ulicy Wierzbowej, powszechnie nazywana Pałacem Brühla lub Sandomierskim, należała do najciekawszych przykładów architektury nowożytnej w Polsce. Dziś obiekt nie istnieje, lecz znacząca liczba materiałów archiwalnych (źródeł rękopiśmiennych, rysunków architektonicznych, dzieł sztuki czy przedwojennych fotografii) pozwala na prześledzenie jego skomplikowanej historii. Pałac wielokrotnie przebudowywano, lecz wszystkie fazy […]

„W Saskim Ogrodzie koło fontanny...”

Jest to Saski Ogród. Nazwany tak dlatego, że kazał go zasiać niejaki król August Sas. Jak wiadomo, był on facetem tronkowem i jak sobie podchromolił, czyli znajdował się «na gazomierzu», siadał sobie w Saskiem Ogrodzie pod fontanną z dubeltówką w ręku. Magistrackie ciecie napędzali od bramy na Królewskiej różną zwierzynę, którą w klatkach z lasu […]

Tajemnice piwnic Pałacu Saskiego

Kiedy w listopadzie 1918 roku Polska odzyskała niepodległość, budynek Pałacu Saskiego zajął Sztab Generalny Wojska Polskiego, który pod koniec 1928 roku zmienił swoją nazwę na Sztab Główny Wojska Polskiego. Gdy w trakcie przeprowadzonych badań archeologicznych w 2006 roku odkrywano piwnice Pałacu Saskiego, trafiono także na nieznany wcześniej, tajemniczy tunel wykorzystywany przez wojskowych. Pałac do remontu […]
Obraz olejny przedstawiający plac Żelaznej Bramy w Warszawie. Na pierwszym planie konne powozy, spacerujący oraz rozmawiający ludzie oraz rozwieszający pranie. Na drugim planie XVIII-wieczne zabudowania miejskie oraz Żelazna Brama.

Canaletto - nadworny malarz polskich królów

Kto z nas nie zna widoków Warszawy i jej okolic autorstwa Bernardo Belotto? Obrazy znajdujące się w Zamku Królewskim w Warszawie są unikalnym dokumentem wyglądu i atmosfery osiemnastowiecznej Warszawy. Po II wojnie światowej to na ich podstawie odtworzono w stolicy wiele zniszczonych pałaców, kościołów i kamienic. Jak to się stało, że artysta urodzony w Wenecji […]