Przemiany Ogrodu Saskiego z lotu ptaka

Gdy spoglądamy na plany Warszawy powstałe na przestrzeni wieków, Ogród Saski jest jednym z najbardziej charakterystycznych obszarów znajdujących się w centralnej części miasta. Choć ten najstarszy park miejski, otwarty dla publiczności 27 maja 1727 roku, zmieniał swoją formę, jego kształt bez trudu można wskazać na mapie. Wynika to nie tylko z układu samego Ogrodu Saskiego, ale z całego założenia urbanistycznego zwanego Osią Saską, która powstała w XVIII wieku w czasach panowania Augusta II i Augusta III. Mimo że została ona nieco zatarta przez burzliwe dzieje Warszawy, wciąż można dojrzeć to perspektywiczne podejście do planowania przestrzeni miejskiej. Jak zauważył Jan Rylke: „koncepcja dynamicznego układu [Ogrodu Saskiego], opartego na powiązaniu rozplanowania prostokątnego z gwiaździstym i z osią wykraczającą poza granice obiektu, okazała się kompozycją wyrazistą i trwałą, nawet wobec istotnych przekształceń zarówno samego ogrodu (…), jak i jego urbanistycznego otoczenia (…). Możemy na tym przykładzie zobaczyć, jak podstawowe decyzje podjęte w kompozycji utrzymują się w czasie”^[1].

Inspirując się modą francuską, zapoczątkowaną w XVII wieku przez Ludwika XIV, król August II stworzył założenie ogrodowo-pałacowe zwane entre cour et jardin. Odkupiony od spadkobierców Jana Andrzeja Morsztyna pałac (corps de logis) zlokalizowano między dziedzińcem honorowym (cour d’honneur) ze wschodniej strony, a ogrodem z zachodniej. Ambitny władca nie poprzestał jednak na rezydencji królewskiej, tylko stworzył koncepcję o wiele bardziej okazałą i w zamyśle wytyczającą przyszły kierunek miasta – Oś Saską. Swój początek miała na Krakowskim Przedmieściu i biegła ku zachodowi aż do zamykających założenie Koszar Mirowskich. Za jej 50-letnią realizację, którą kontynuował August III, odpowiadali architekci Saskiego Urzędu Budowlanego^[2].

Największy warszawski latawiec – geometria i rozmach

Kompozycja sąsiadującego z pałacem Ogrodu Saskiego rozwijała się w trzech fazach – pierwsze dwie (lata 1713–1717 i do 1733) związane były z postacią Augusta II, który do 1726 roku skupował okoliczne posesje. Trzeci etap nastąpił za panowania jego syna, Augusta III^[3]. Finalnie granice regularnego kształtu Ogrodu Saskiego wytyczały od strony zachodniej powstałe ulice Żabia, Graniczna i Saska, natomiast od strony południowej uregulowana ulica Królewska. Powstały w ten sposób symetryczny kształt „latawca” obejmował obszar 13,5 ha, jego długość wynosiła 530 m, a szerokość 440 m w najszerszym miejscu^[4]. O tym, jak ta figura geometryczna wyglądała w kontekście miejskim, możemy dowiedzieć się m.in. z najstarszych planów Warszawy z okresu saskiego zachowanych w polskich zbiorach. Jednym z nich jest plan sporządzony przez majora C.F. Wernecka na polecenie Jego Ekscelencji hrabiego Bielińskiego Marszałka Dworu z 1732 roku, czyli jeszcze za panowania pierwszego z Wettynów.

Mapa Wernecka pokazuje Warszawę wraz z przedmieściami i jurydykami^[5]. Wiele obiektów jest zaznaczonych szkicowo, podczas gdy Oś Saska wraz z Ogrodem i Pałacem Saskim zostały przedstawione wyjątkowo szczegółowo. Oczywiście jest to związane ze zleceniodawcą – marszałkiem nadwornym koronnym Franciszkiem Bielińskim, którego herb Junosza widoczny jest w otoku tytułu planu. Bieliński kierował pracami zmierzającymi do rozbudowy oraz uporządkowania miasta. Na planie Wernecka starannie przedstawiono założenie saskie, oznaczono posiadłości należące do króla monogramem AR, opisano najważniejsze ulice, jurydyki oraz budynki, takie jak pałace czy kościoły. Pod numerem 1 znajdujemy oficjalną siedzibę królów, czyli Zamek Królewski, natomiast już kolejny numer zarezerwowany jest dla rezydencji królewskiej, czyli Pałacu i Ogrodu Saskiego. Geometryczny kształt założenia ogrodowego ograniczony jest od strony wschodniej Pałacem Saskim wraz z obszernym dziedzińcem wychodzącym na Krakowskie Przedmieście. Południową granicę stanowi Grande Rue Royale, czyli ulica Królewska, od zachodu ogród zamknięty jest Rue du Jardin du Roi (ulica Ogrodu Królewskiego), natomiast od północy widzimy Pałac Sandomierski, wówczas jeszcze należący do Augusta II, graniczący z ulicami Senatorską oraz Petite Rue Royal (małą ulicą Królewską).

Plan wnętrza Ogrodu Saskiego ukazuje charakterystyczne barokowe założenie kwaterowe, które można podzielić na kilka obszarów. Centralną część stanowi zamknięty półkoliście tzw. wielki parter (nazywany salonem), będący przedłużeniem samego pałacu^[6]. Na planie Wernecka można zauważyć, że umieszczony na osi głównej założenia salon jest otoczony przylegającymi do niego drzewami i krzewami^[7]. Kolejną ważną partią ogrodu – dominującą w jego zachodniej części – jest układ w formie patte d'oie (gęsia stopka) z centralnym budynkiem zwanym Wielkim Salonem, ku któremu zwróconych jest sześć boskietów, czyli zwartych grup drzew lub krzewów w formie zamkniętego gaiku, z wewnętrznymi pawilonami^[8]. Wielki Salon powstał w latach 20. XVIII wieku i jako 20-metrowy, ażurowy pawilon górował nad otaczającą go zielenią, co widać na obrazie Plac Żelaznej Bramy Canaletta z 1779 roku oraz późniejszej akwareli Zygmunta Vogla^[9].

Major Werneck stworzył jeszcze jeden plan Warszawy, tym razem wykonany i dedykowany Jego Książęcej Mości Augustowi Aleksandrowi Księciu Czartoryskiemu, Wojewodzie Ruskiemu. Plan ten nie zachował się, możemy spojrzeć jedynie na jego fotokopię. Ciekawostką jest, że Werneck rozrysował wspomniane plany dla dwóch wnuków pierwszego właściciela pałacu później zwanego Saskim, Jana Andrzeja Morsztyna.

W czasach następnego króla z dynastii Wettynów, Augusta III, kompozycja Ogrodu Saskiego nabrała cech rokokowych^[10]. Aleje ogrodowe wypełniły liczne rzeźby, obecnie jednak wśród niewielu XVIII-wiecznych oryginałów można zidentyfikować tylko warsztat Johanna Georga Plerscha. W 1748 roku zainaugurowano działalność Operalni, która znajdowała się w południowo-zachodnim narożniku Ogrodu – dziś w tym miejscu, tuż przy skrzyżowaniu ulic Królewskiej z Marszałkowską, znajduje się pamiątkowy głaz. Pod koniec życia króla powstał jeden z najsławniejszych planów XVIII-wiecznej Warszawy – Plan miasta Warszawy dedykowany Augustowi III królowi polskiemu elektorowi saskiemu etc. Zdjęty na polecenie hrabiego Bielińskiego Marszałka Wielkiego przez M.P. Ricauda de Tirregaille podpułkownika inżyniera na służbie Króla i Rzeczypospolitej. W późniejszych latach wydano kilka jego filiacji, m.in. le Rouge’a z 1768 roku, G.A. Rizzi Zannoniego z 1772 roku, czy P. Tardieu z 1790 roku.

Plan pułkownika Tirregaille’a powstał w wyniku działalności Komisji Brukowej, kierowanej przez wcześniej wspomnianego wówczas już marszałka wielkiego koronnego, Franciszka Bielińskiego. Komisja odpowiedzialna była za uporządkowanie Warszawy, m.in. brukowanie i poszerzanie ulic, planowanie nowych, instalację oświetlenia i kanalizacji, a także prace pomiarowe. Na bazie tych ostatnich Tirregaille stworzył niezwykle jak na owe czasy szczegółowy plan Warszawy. Powstał w dwóch wersjach – rękopiśmiennej w skali ok. 1:1100, która spłonęła w 1944 roku, oraz mniejszej miedziorytowej^[11]. Plan ten stanowi cenne źródło informacji na temat warszawskiej tkanki miejskiej drugiej połowy XVIII wieku, ponadto charakterystycznym i niezwykle istotnym jego elementem jest winieta zawierająca widoki 17 ważniejszych budynków miasta, w tym Pałacu Saskiego i sąsiadującego Pałacu Brühla.

Centralną część planu zajmuje królewskie założenie pałacowo-ogrodowe z okresu schyłku panowania Augusta III. Co się zmieniło względem planu Wernecka? Przede wszystkim widzimy rozbudowane skrzydła Pałacu Królewskiego, zaś po stronie północnej i południowej przyszłego Placu Saskiego pojawiły się długie budynki oficyn stajennych, których budowę rozpoczęto w 1736 roku^[12]. Od strony Krakowskiego Przedmieścia widoczna jest zabudowa tzw. Dworu Stajennego po południowej stronie, a od północy Pałac Ogińskich (na planie Wernecka jeszcze jako Pałac Lubomirskiego). Dwór Stajenny przeszedł do historii pod nazwą Kuźni Saskich, choć sama kuźnia zajmowała niewielki jego obszar^[13]. Znaczącym novum w przypadku tego planu względem planów z lat 30. jest widoczny obrys Pałacu Brühla w miejscu wcześniejszego Pałacu Sandomierskiego (Ossolińskich). W ręce ministra Heinricha Brühla pałac trafił w 1750 roku, a jego przebudowa trwała do 1760 roku. Na planie Tirregaille’a można zobaczyć już kształt ówczesnego korpusu głównego oraz charakterystyczny wąski dziedziniec między oficynami i kordegardami, a także barokowy ogród.

Sam Ogród Saski na planie z lat 60. uzyskał jeszcze bardziej rozbudowany układ kwaterowy, choć centralnym obszarem jest wciąż zakończony półkoliście wielki parter. W zachodniej części ogrodowego założenia dominantą łączącą aleje pozostał Wielki Salon, a od strony ulicy Królewskiej można zauważyć gmach Operalni. Ciekawostką jest podłużny gmach na północ od Wielkiego Salonu, który w rzeczywistości nie istniał. W jego okolicach znajdował się zachowany dawny Dwór Bokuma, pełniący na przestrzeni dziesięcioleci różne funkcje, m.in. Pałacu Tureckiego. Budynek miał zostać zlikwidowany, ponieważ swoim skośnym usytuowaniem zaburzał geometrię założenia ogrodowego, jednak przestał istnieć dopiero na początku XIX wieku^[14]. Warto jeszcze zwrócić uwagę na zabudowę w sąsiedztwie południowego skrzydła Pałacu Saskiego – znalazł się tu budynek w kształcie podkowy pełniący funkcję kuchni, a w miejscu prywatnego ogrodu króla powstał budynek kantorów biurowych, natomiast tuż obok pawilon cukierni^[15]. W tym ostatnim Albert Jerzy Lessel prowadził bufet^[16], co w kolejnych stuleciach stało się tradycją tego miejsca – to właśnie w tej części zachodniej pierzei Placu Saskiego powstała kamienica Lessla ze sławną cukiernią. Przy północnym skrzydle pałacu widać natomiast Mały Salon w prywatnym ogrodzie królowej. Na planie Tirregaille’a można zauważyć, że od strony południowej i zachodniej Ogród Saski został otoczony murem z bastionami, a od zachodniej wybudowano kordegardy po obu stronach Żelaznej Bramy.

Od geometrii do pejzażu

Po śmierci Augusta III nie inwestowano w rozwój Ogrodu Saskiego aż do drugiego dziesięciolecia XIX wieku. Po upadku Rzeczpospolitej Ogród przeszedł w ręce Skarbu Państwa i ulegał coraz większej degradacji. Jak donosiła „Gazeta Warszawska” 4 kwietnia 1797 roku: „[d]nia 1 t. m. Pałac i wszystkie tuteysze Elektora Saskiego possesye objęto na rzecz skarbu Króla JMci, i Orły Pruskie na miejscu dawnych herbów Saskich przybite zostały”[17]. Od 1808 roku podejmowano próby uporządkowania ogrodu, jednak przełom nastąpił dopiero w kolejnym dziesięcioleciu. Zgodnie z monografią Ogrodu Saskiego autorstwa Alexandra Kraushara, pod panowaniem pruskim „Ogród znów doprowadzono do porządku, ale na upiększenie go dalsze nie chciano łożyć”^[18]. W kolejnych latach opiekował się nim słynny ogrodnik i założyciel firmy ogrodniczej Jan Ulrich, który co prawda próbował przywrócić godny stan obsadzając zniszczone szpalery grabiną i lipiną, a aleję kasztanami i klonami[19], ale „ogród nie mógł być doprowadzony do stanu świetniejszego, gdyż odbywające się w nim mustry wojskowe i liczni dzierżawcy cukierni, kawiarni i restauracji w ogrodzie i pałacu nawet sprawiali nieporządki i ogród uszkadzali”^[20]. Zmiana nastąpiła po kongresie wiedeńskim i od 1816 roku zaczęto porządkować ogrodową przestrzeń, która uzyskała krajobrazowy charakter dzięki Jamesowi Savage’owi, pracującemu w poprzednim stuleciu m.in. w Puławach dla księżnej Izabeli Czartoryskiej. Nowe, modne podejście do sztuki ogrodniczej zakładało kompozycje pejzażowe, nieregularne układy wodne, rozległe trawniki, kępy i gaje[21]. Zmianą w nowoczesnym kształtowaniu ogrodowej przestrzeni był system punktów widokowych, między którymi odległość wynosiła 100 metrów^[22].

Aby zrozumieć, jak ogromne zmiany w układzie ogrodu zostały poczynione w pierwszej ćwierci XIX wieku, warto porównać dwa przykładowe plany Warszawy z tego okresu. W czasach Księstwa Warszawskiego powstał plan autorstwa Johanna Georga Lehmanna, twórcy kreskowej metody przedstawienia rzeźby terenu^[23]. Mapa została opracowana w 1808 roku i wydana rok później w Dreźnie, a rytownikiem, który stworzył miedzioryt, był Joseph Bach, od którego nazwiska znany jest jako Plan Bacha. Posłużono się orientacją wschodnią i zawarto obszerną legendę z informacjami na temat budynków i ich numerów hipotecznych. Ogród i Pałac Saski znajdują się pod numerem hipotecznym 413. Warto tutaj wspomnieć, że wskazany numer – przypisany przez długi czas do Krakowskiego Przedmieścia – będzie towarzyszył tym obiektom w kolejnych stuleciach. Na planie Lehmanna zaznaczono również ważniejsze ulice: wokół Ogrodu Saskiego widzimy ulice Królewską, Żabią i Graniczną. Ze względu na szeroki miejski kontekst, obszar ogrodu został potraktowany schematycznie, ale widać zmianę kompozycyjną założenia ogrodowego, którego symetryczny barokowy układ został zatarty, a jedyną jego pozostałością zdaje się być wielki parter o kształcie zbliżonym do hipodromu – będzie tak wyglądać jeszcze długo, co podkreśla uniwersalność szkieletu saskiego założenia. Jednak w tej okrojonej strukturze taki obiekt jak jeszcze przez chwilę istniejący, ale już przeznaczony do rozbiórki, ażurowy Wielki Salon stracił swoją kompozycyjną funkcję[24]. Na planie można dostrzec także takie budynki jak Dwór Bokuma czy Mały Salon.

Jak wyglądał Ogród Saski z lotu ptaka po powstaniu konstytucyjnego Królestwa Polskiego? W latach 1815–1830 nastąpił dynamiczny rozwój kartografii polskich miast, a w szczególności Warszawy, czemu przysłużyły się w dużej mierze prace pomiarowe i kartograficzne Korpusu Inżynierów Wojskowych[25]. Jednym z przykładów jest plan wykonany w 1822 roku według pomiarów z lat 1818–1819. Dołączona legenda w klarowny sposób dzieli budynki na drewniane i murowane, w tym rządowe, wojskowe i prywatne. Wówczas Pałac Saski wraz z dawnymi oficynami stajennymi i tzw. Kuźniami Saskimi były obiektami wojskowymi, takim również była ujeżdżalnia, która powstała w miejscu rozebranej Operalni. Pałac Brühla – oznaczony jako gmach rządowy – był rezydencją księcia Konstantego. Ogród Saski na planie z 1822 roku nie jest już geometrycznym „latawcem”, wciąż jednak wyraźna jest jego symetria i umiejscowienie na Osi Saskiej. Ze względu na lokalizację ogrodu w centrum miasta, zastosowano kompromis łączący barokową tradycję z nowymi kanonami sztuki ogrodowej początku XIX wieku. Osiowy charakter założenia podkreślony jest przede wszystkim w jego środkowej części podzielonej na regularny układ podwójnych parterów zamkniętych okrągłym placem, co było nawiązaniem do tzw. wielkiego parteru. Natomiast charakterystyczną krajobrazową nowością są płynne linie alei najwyraźniej widoczne w częściach północnej i południowej[26]. Na planie nie widzimy już rozebranego Wielkiego Salonu, dawnego Dworu Bokuma czy Małego Salonu. Pojawił się natomiast nowy budynek – zaprojektowana przez Jakuba Kubickiego kamienica Lessla przy ulicy Królewskiej (później pod numerem 10/12) z charakterystyczną półrotundą od strony ogrodu. W ciągu następnych stuleci jej właścicielami byli kolejni znamienici cukiernicy, a miejsce to stało się kultowym punktem na mapie Warszawy niemalże do końca dwudziestolecia międzywojennego. Warto wspomnieć o jeszcze innych planach Warszawy, na których widać zmieniony Ogród Saski – Plan okolic Warszawy w skali 1:21 000 wykonany przez Kwatermistrzostwo Generalne oraz jego filiacja Plan de Varsovie Leonarda Schmidtnera z 1825 roku. Dla współczesnego odbiorcy ten ostatni zawiera ciekawe odwołanie do kartografiki XVIII-wiecznej, czyli winietę z rysunkami fasad ważniejszych budynków[27].

Od degradacji do „zielonego salonu Warszawy”

Czas powstania listopadowego był dla Ogrodu Saskiego kolejnym momentem degradacji. Nastąpił jednak przełom, kiedy to w latach 1837–1842 miała miejsce gruntowna przebudowa będącego w złym stanie technicznym Pałacu Saskiego, którą planowano jeszcze przed wybuchem powstania. Charakterystycznym elementem klasycystycznego gmachu stała się ażurowa kolumnada otwierająca Plac Saski na zieleń Ogrodu Saskiego, widoczną dzięki temu już z Krakowskiego Przedmieścia. Rozpoczęto również prace porządkowe ogrodu, który w następnych dekadach stał się „zielonym salonem Warszawy”. W lipcu 1847 roku uroczyście otwarto dla publiczności zaprojektowany przez Henryka Marconiego Instytut Wód Mineralnych, który wraz z otoczeniem stał się jednym z ulubionych miejsc Warszawiaków. Słynny Marconi prócz wielu warszawskich gmachów zaprojektował w latach 50. XIX wieku również ogólnomiejski wodociąg, który oddano do użytku 16 czerwca 1855 roku. Atrakcją dla mieszkańców stała się Fontanna Wielka – jeden z czterech wodotrysków, które wraz z wodozbiorem w Ogrodzie Saskim oraz zdrojami stanowiły nowoczesny system wodociągowy. Na Planie kierunku rur wodociągu warszawskiego można zobaczyć jego przebieg wraz z rozmieszczeniem wodotrysków i zdrojów. Krajobrazowy układ Ogrodu Saskiego wzbogacono o wzgórze, na którym umieszczono wodozbiór pełniący funkcję wieży ciśnień, a także malowniczą sadzawkę mającą w zamyśle służyć za zbiornik odbierający nadmiar wody.

Dynamiczny rozwój Warszawy w drugiej połowie XIX wieku przyczynił się do powstania jednego z najważniejszych dzieł kartografii miejskiej końca XIX i początku XX wieku: zespołu map powstałych w związku z budową systemu wodno-kanalizacyjnego, czyli planów Lindleya z lat 1878–1913. Oryginalny projekt wykonał William Lindley senior na planie miasta w skali 1:4200. Prace pomiarowe rozpoczęte w latach 80. XIX wieku zaowocowały powstaniem pierwszej tak szczegółowej warszawskiej mapy wielkoskalowej[28].

Na tzw. planach Lindleya widać również zmiany zachodniej pierzei Placu Saskiego, która od strony ulicy Królewskiej została dopełniona trzema budynkami: wspomnianą już wcześniej kamienicą Lessla, kamienicą Malhomme’a (późniejszy numer 6) i środkową kamienicą o późniejszym numerze 8. Widoczne są również przemiany samego Ogrodu Saskiego: w 1870 roku wybudowano drewniany Teatr Letni, który miał być sceną tymczasową, a przetrwał do II wojny światowej – ostatni spektakl zagrano na jego deskach 2 września 1939 roku. W latach 1876–1882 zmieniła się północno-wschodnia granica ogrodu w wyniku powstania ulicy Kotzebue, która przebiegła przez dawny, sąsiadujący ogród Brühla. W drugiej połowie XIX wieku, ze względu na rosnącą popularność „zielonego salonu Warszawy”, nastąpił rozwój jego małej architektury i przyciągających mieszkańców atrakcji – pojawiły się takie obiekty jak altana z wodą sodową, kiosk z gazetami, dwie studnie, owocarnia czy zegar słoneczny fundacji Antoniego Magiera. W miejscu dawnej Operalni, a później ujeżdżalni, powstał gmach Giełdy z monumentalnym portykiem. Pod koniec XIX wieku w zachodnim krańcu ogrodu wybudowano cieplarnię o konstrukcji ze szkła i żelaza, zwaną palmiarnią.

W kwietniu 1916 roku, już kilka miesięcy po opuszczeniu Warszawy przez Rosjan i po wejściu władz niemieckich, obszar miasta powiększono z około 3 700 ha do około 12 000 ha. „Rozporządzeniem p. Generał-Gubernatora z dnia 8 kwietnia 1916 r. przyłączone zostały do miasta stoł. Warszawy dwie gminy: Mokotów i Czyste w całości, oraz części gmin: Bródno, Młociny, Pruszków, Wawer i Wilanów, o czem ogłoszono w Dzienniku rozporządzeń z d. 17 kwietnia 1916 r. No 29 poz. 79”[29]. Jeden z planów przedstawiających nowy układ granic miasta został wykonany w lipcu 1916 roku w stołecznym biurze pomiarów przy sekcji wodociągów i kanalizacji, którego naczelnikiem był inżynier Marceli Jeżowski. Ogród Saski został przedstawiony w niezwykle uproszczony sposób, wciąż jednak widać jego osiowy charakter z aleją główną wiodącą na zachód od Fontanny Wielkiej. Można dostrzec również zarys Teatru Letniego, sadzawki i wodozbioru.

Po odzyskaniu niepodległości pojawiło się wiele planów ułatwiających mieszkańcom poruszanie się po mieście, m.in. za sprawą spisu wszystkich ulic czy sieci tramwajowych. Jednym z nich jest Plan Wielkiej Warszawy z lat 1935/1936 wydany przez Wydawnictwo „HAWU”. Jest to przede wszystkim szczegółowy spis ulic, a sam Ogród Saski i jego okolice zostały przedstawione schematycznie. W 1935 roku powstał wydany przez Zarząd Miejski w m. st. Warszawie (Dział Regulacji i Pomiarów) plan miasta stołecznego Warszawy. Praca ta jednak jest pewną koncepcją urbanistyczną, a nie rzeczywistym planem[30]. Elementy programowe Ogrodu Saskiego zostały potraktowane w nim szkicowo, natomiast istotna jest widoczna zmiana w tkance miejskiej – przebicie ulicy Marszałkowskiej do placu Żelaznej Bramy, czego konsekwencją było odseparowanie zachodniej części ogrodu wraz z Instytutem Wód Mineralnych i cieplarnią. Z Placu Piłsudskiego (dawniej Saskiego) zniknął sobór w 1926 roku. Co ciekawe, na planie z 1935 roku nie są zarysowane kamienice przy ulicy Królewskiej pod numerami 6, 8 i 10/12.

Podczas II wojny światowej Ogród Saski uległ zniszczeniu, choć zachowały się m.in. Fontanna Wielka i Wodozbiór. W tym czasie ulicę Marszałkowską poprowadzono do Placu Bankowego, co spowodowało całkowite odcięcie zachodniej części wachlarzowej Ogrodu Saskiego i miało znaczący wpływ na kształt urbanistyczny miasta.

Nowe życie

W 1945 roku do Biura Odbudowy Stolicy dołączyła architektka zieleni Alina Scholtz, która już w kolejnym roku zaczęła kierować Pracownią „Zieleń” w BOS, a następnie w Biurze Urbanistycznym Warszawy. Jednym z jej pierwszych projektów w ramach BOS, wspólnie z architektem Romualdem Guttem, był projekt odbudowy Ogrodu Saskiego. Duetowi Scholtz-Gutt powierzono zadanie polegające na zagospodarowaniu rejonu Placu Żelaznej Bramy i Ogrodu Saskiego w wyniku konkursu w 1947 roku[31]. Ze względu na zburzenie pod koniec 1944 roku Pałacu Saskiego, projektanci musieli zrezygnować z historycznego układu między dziedzińcem a ogrodem. W zamian zaproponowali układ plac – ogród – gmach reprezentacyjny, który miał być przeznaczony na Dom Wojska Polskiego. Istotnym wyzwaniem okazało się wcześniejsze przebicie ogrodu ulicą Marszałkowską. Autorzy projektu pozostali przy założeniu, w którym główną oś stanowiła środkowa aleja podkreślona „szerokim trawnikiem, a po jego bokach poprowadzili dwa równoległe ciągi spacerowe, flankowane gęstym szpalerem lip i grabów”[32]. Planowano przeniesienie fontanny autorstwa Marconiego do części zachodniej Ogrodu, aby nie dominowała zrekonstruowanego po wojnie Grobu Nieznanego Żołnierza. W miejscu kolumnady Pałacu Saskiego miały zostać zasadzone lipy w szyku diamentowym[33]. Projekty autorstwa Aliny Scholtz i Romualda Gutta spotkały się z krytyką i choć w 1948 roku rozpoczęto odbudowę Ogrodu Saskiego, wytyczając środkową aleję obsadzoną lipami i grabami, koncepcji nie ukończono. Jednym z jej zrealizowanych elementów była za to integracja ogrodu z przestrzenią miejską poprzez usunięcie ogrodzenia. „Projekt Gutta i Scholtz był odpowiedzią na potrzeby czasu – odbudowy miasta i nadziei na nowe życie. (...) Stworzyli park współczesny, otwarty dla wszystkich, włączony w przestrzeń miejską. (...) Ogród Saski w obecnej postaci jest zapisem tamtego momentu historii”[34].

Dziś Ogród Saski jest – mimo że w sercu Warszawy – głównie parkiem przechodnim z nagrzewającymi się asfaltowymi alejkami, ubogim programem i niewykorzystanym w pełni potencjałem. Choć bywa miejscem spacerów, sportu, i zabaw dzieci, stanowi raczej etap przejściowy w miejskich wędrówkach. Obszary niegdyś należące do Pałacu Brühla czy Pałacu Błękitnego po wojnie nie zostały odpowiednio zagospodarowane, co nie pozwala mieszkańcom i turystom w pełni korzystać z jego dobrodziejstw. Jednak organizowane wydarzenia, takie jak Święto Ogrodu Saskiego, dowodzą, że może stać się o wiele bliższy sercu warszawiaków i gości stolicy, a wraz z odbudową zachodniej pierzei placu Piłsudskiego ma szansę stać się ponownie „zielonym salonem Warszawy”.

Bibliografia

„Gazeta Warszawska”, nr 27, 4 kwietnia 1797 r.

Alina Scholtz. Projektantka warszawskiej zieleni, red. Anna Wrońska, Ewelina Solarek, Warszawa 2021

Bartoszewicz A., Bartoszewicz H., Kartografia miast Korony Królestwa Polskiego do 1795 r. Stan zachowania miejskich map wielkoskalowych, rozmieszczenie ich w zbiorach polskich i zagranicznych oraz potrzeby i perspektywy badawcze, „ARCHEION” TOM CXVIII, Warszawa 2017

Borowska J., Niezwykła historia Pałacu Saskiego, Warszawa 2020 (e-book)

Budnik N., Zieleń i czas, [w:] Alina Scholtz. Projektantka warszawskiej zieleni, Warszawa 2021

Charazińska E., Ogród Saski, Warszawa 1979

„Dziennik Zarządu Miasta Stołecznego Warszawy”, nr 129, 27 października 1917 r.

Fijałkowski W., Non omnes res perdite sunt: o ogrodach barokowej Warszawy, „Ochrona Zabytków” 51/4 (203), 1998

https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/13381/ [dostęp: luty 2026 r.]

https://muzeumwarszawy.pl/obiekt/dlaczego-przed-wiekami-odleglosci-nie-mierzono-w-metrach [dostęp: styczeń 2026 r.]

https://www.warszawa1939.pl [dostęp: styczeń 2026 r.]

Koncepcja rewaloryzacji Ogrodu Saskiego, red. M. Mikos, K. Niekrasz, A. Śwital, M. Zdancewicz, „Krajobraz warszawski”, nr 47/1999

Kraushar A., 1727–1927: w dwuchsetną rocznicę oddania Ogrodu Saskiego do użytku publicznego. Monografja historyczna, Warszawa 1927

Perlińska-Kobierzyńska E., Zielone monumenty, [w:] Alina Scholtz. Projektantka warszawskiej zieleni, Warszawa 2021

Rylke J., Historia sztuki ogrodowej, Warszawa 2022

Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV–XVIII wieku, red. P. Migasiewicz, H. Osiecka-Samsonowicz, J. Sito, Warszawa 2016

Weszpiński P.E., Kamienie milowe w kartografii warszawskiej – prawda czy tradycja?, „Z dziejów kartografii”, t. XVII, Warszawa 2013

Weszpiński P.E., Kamienie milowe w kartografii warszawskiej – prawda czy tradycja?, „Z dziejów kartografii”, t. XVII, Warszawa 2013

Zieliński J., Plac, Warszawa 2019

^[1] J. Rylke, Historia sztuki ogrodowej, Warszawa 2022

^[2] Johann Christoph von Naumann, Joachim Daniel Jauch, Matthäus Daniel Pöppelmann, Carl Friedrich Pöppelmann, Johann Sigmund Deybel, Johann Friedrich Knöbel i inni. Zob. Słownik architektów i budowniczych środowiska warszawskiego XV–XVIII wieku, red. P. Migasiewicz, H. Osiecka-Samsonowicz, J. Sito, Warszawa 2016

^[3] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 20–24

^[4] Ibidem, s. 26

^[5] A. Bartoszewicz, H. Bartoszewicz, Kartografia miast Korony Królestwa Polskiego do 1795 r. Stan zachowania miejskich map wielkoskalowych, rozmieszczenie ich w zbiorach polskich i zagranicznych oraz potrzeby i perspektywy badawcze, „ARCHEION” TOM CXVIII, Warszawa 2017, s. 242

^[6] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 18

^[7] Plan de Varsovie fait par ordre de son Excellence Monseigneur le Comte de Bielinski Maréchal de la Cour per le major Werneck Anno 1732, 1732, C.F. von Werneck, skala ok. 1:2500–4200 (w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych).

^[8] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 27

^[9] Zarówno na akwareli Vogla, jak i obrazie Canaletta można zobaczyć przyszły Pałac Lubomirskich, który w latach 70. XX w. został obrócony prostopadle do Osi Saskiej, zamykając w ten sposób jej perspektywę.

^[10] Koncepcja rewaloryzacji Ogrodu Saskiego, red. M. Mikos, K. Niekrasz, A. Śwital, M. Zdancewicz, „Krajobraz warszawski”, nr 47/1999, s. 4

^[11] https://muzeumwarszawy.pl/obiekt/dlaczego-przed-wiekami-odleglosci-nie-mierzono-w-metrach [dostęp: styczeń 2026 r.]

^[12] J. Zieliński, Plac, Warszawa 2019, s. 71

^[13] Ibidem, s. 73

^[14] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 26

^[15] J. Zieliński, Plac, Warszawa 2019, s. 70

^[16] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 38

[17] „Gazeta Warszawska”, nr 27, 4 kwietnia 1797 r.

^[18] A. Kraushar, 1727–1927: w dwuchsetną rocznicę oddania Ogrodu Saskiego do użytku publicznego. Monografja historyczna, Warszawa 1927, s. 11

[19] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 56

^[20] A. Kraushar, 1727–1927: w dwuchsetną rocznicę oddania Ogrodu Saskiego do użytku publicznego. Monografja historyczna, Warszawa 1927, s. 11

[21] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 59

^[22] Koncepcja rewaloryzacji Ogrodu Saskiego, red. M. Mikos, K. Niekrasz, A. Śwital, M. Zdancewicz, „Krajobraz warszawski”, nr 47/1999, s. 5

^[23] P. E. Weszpiński, Kamienie milowe w kartografii warszawskiej – prawda czy tradycja?, „Z dziejów kartografii”, t. XVII, Warszawa 2013, s. 261

[24] Wyburzanie Wielkiego Salonu rozpoczęto już w 1804 roku na polecenie władz pruskich, jednak prace następnie wstrzymano. W ostałych się jeszcze murach cukiernik Karol Lessel prowadził sezonowy bufet. Budowla została zlikwidowana w kolejnym dziesięcioleciu. Zob. J. Zieliński, Plac, Warszawa 2019, s. 100

[25] A. Bartoszewicz, H. Bartoszewicz, Kartografia miast Korony Królestwa Polskiego do 1795 r. Stan zachowania miejskich map wielkoskalowych, rozmieszczenie ich w zbiorach polskich i zagranicznych oraz potrzeby i perspektywy badawcze, „ARCHEION” TOM CXVIII, Warszawa 2017, s. 249

[26] E. Charazińska, Ogród Saski, Warszawa 1979, s. 60

[27] P. E. Weszpiński, Kamienie milowe w kartografii warszawskiej – prawda czy tradycja?, „Z dziejów kartografii”, t. XVII, Warszawa 2013, s. 264

[28] A. Bartoszewicz, H. Bartoszewicz, Kartografia miast Korony Królestwa Polskiego do 1795 r. Stan zachowania miejskich map wielkoskalowych, rozmieszczenie ich w zbiorach polskich i zagranicznych oraz potrzeby i perspektywy badawcze, „ARCHEION” TOM CXVIII, Warszawa 2017, s. 252

[29] „Dziennik Zarządu Miasta Stołecznego Warszawy”, nr 129, 27 października 1917 r.

[30] Ibidem, s. 266–267

[31] https://kolekcje.muzeumwarszawy.pl/pl/obiekty/13381/ [dostęp: luty 2026 r.]

[32] Ibidem, s. 36

[33] Ibidem, s. 38

[34] N. Budnik, Zieleń i czas, [w:] Alina Scholtz. Projektantka warszawskiej zieleni, Warszawa 2021, s. 100-101

Autor tekstu: Katarzyna Zadworny