Kontrast
Czcionka
aktualności

Choinka i noworoczne salwy armatnie przed Pałacem Saskim

Wraz z początkiem grudnia nadchodzi gorączkowy czas przygotowań do świąt Bożego Narodzenia. Długo wyczekiwany koniec roku to chwila odpoczynku w rodzinnym gronie i tradycje, które pielęgnujemy z pokolenia na pokolenie. Przeczytajcie o tym, co ze świątecznych i noworocznych zwyczajów warszawskich i polskich jest modą stosunkowo nową, a co wielowiekową tradycją.

Świąteczne drzewko

Zwyczaj dekorowania bożonarodzeniowego drzewka pojawił się w protestanckich Niemczech już w XVI wieku. Nieco później ustrojone świerki lub jodły zaczęły rozpowszechniać się w katolickiej części Europy. Do Polski choinki przywędrowały na przełomie XVIII i XIX wieku. Jednym z miejsc, gdzie w XIX-wiecznej Warszawie można było je kupić, był targ za Żelazną Bramą. Tu nabywano również i inne towary potrzebne na święta, takie jak drób, ryby, warzywa czy nabiał. W dwudziestoleciu międzywojennym sprzedaż choinek urządzano na placu Piłsudskiego. Jego przestrzeń umożliwiała organizację czasowych ekspozycji, toteż każdego roku w okresie świątecznym górowała nad nim wysoka choinka ustrojona w ozdoby i światła.

Na pierwszym planie kobiety i dzieci. Odbywa się sprzedaż świątecznych choinek, chleba i ryb. W tle za kilkoma choinkami tłum ludzi, dalej ogrodzenie i drzewa, po prawej stronie piętrowy budynek.
Sprzedaż choinek za Żelazną Bramą w Warszawie, przed świętami Bożego Narodzenia. Według rysunku Henryka Pillatiego, Tygodnik Ilustrowany, 1871. Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa

Boże Narodzenie

Święta Bożego Narodzenia, podobnie jak i dziś, obchodzono niezwykle uroczyście i rodzinnie – był to czas wzajemnych odwiedzin, uczt i zabaw. Poprzedzający święta wieczór spędzano przy tradycyjnej kolacji wigilijnej. Z zachowanych źródeł dowiadujemy się, że 25 grudnia 1730 roku, a więc za panowania króla Augusta II, w Pałacu Saskim odbył się królewski asambl połączony z balem. Natomiast w 1748 roku August III wraz z małżonką Marią Józefą uczestniczyli w śpiewanej pasterce w pałacowej kaplicy. Tego dnia modlono się także na uroczystej mszy w kolegiacie św. Jana, w której udział wziął cały dwór. Wieczorny asambl i towarzyszący mu koncert tym razem odbyły się u ministra Brühla.

Gloria in excelsis Deo

Do tradycji należało oglądanie wystawianych w kościołach od Bożego Narodzenia do Matki Boskiej Gromnicznej jasełek. Były to dzisiejsze szopki bożonarodzeniowe składające się z nieruchomych figurek przedstawiających stajenkę betlejemską i narodziny Jezusa. O jasełkach urządzanych około połowy XVIII wieku możemy przeczytać w „Opisie obyczajów za panowania Augusta III” J. Kitowicza: Które kiedy nastały do Polski, nie wiem, jak jednak pamięcią zasięgam, we wszystkich kościołach były używane; obchodzono je tak jak groby wielkopiątkowe, lubo mało co ludzie stateczni, tylko najwięcej matki, mamki i piastunki z dziećmi, studenci z dyrektorami i młodzież doroślejsza obojej płci, pospólstwo zaś drobne niemal wszystko. Z czasem w kościołach zaczęły pojawiać się szopki ruchome, które cieszyły się jeszcze większym zainteresowaniem. Dziś pozostałością po jasełkach jest zwyczaj wystawiania w okresie Bożego Narodzenia żłóbka z figurkami Jezusa, Marii, Józefa, trzech króli, pasterzy i zwierząt.

Jasełka na placu Piłsudskiego. Po lewej stronie duża gwiazda, obok wysoka choinka zdobiona lampkami i świecącą gwiazdą, dalej grupa przebranych aktorów. Przed sceną, na dole pokazana od dołu publiczność. Po prawej stronie budynek z ustawionym na dachu neonowym napisem "Pewność".
Jasełka na placu Marszałka Józefa Piłsudskiego, 1937. Narodowe Archiwum Cyfrowe

Jasełka przedstawiano również w formie teatralnej z udziałem zarówno aktorów, jak i amatorów - często dzieci. W styczniu 1937 roku takie świąteczne przedstawienie wystawiono na placu Piłsudskiego, gdzie oglądała je licznie zgromadzona publiczność.

Przywitanie Nowego Roku

W Polsce huczne obchody wigilii Nowego Roku pojawiły się dopiero na przełomie XIX i XX wieku. Wcześniej w sylwestra wypatrywano różnych znaków wskazujących, jaki będzie nadchodzący rok. W dzień Nowego Roku urządzano przyjęcia i składano sobie życzenia. W 1730 roku w noc sylwestrową, w Pałacu Saskim odbył się bal maskowy dla osób z towarzystwa. Natomiast osobna zabawa, „apartamenta i muzyka” zorganizowane zostały dla ludzi „wszelkiej kondycji”, czyli osób pochodzących z różnych warstw społecznych. O północy Nowy Rok powitano salwami armatnimi oraz muzyką w wykonaniu królewskich kapel. Trochę inaczej wigilię Nowego Roku spędzali August III i jego małżonka, uczestnicząc w nieszporach w kościele Jezuitów pw. Matki Bożej Łaskawej, przy ulicy Świętojańskiej. Śpiewano wówczas „Te Deum” z okazji szczęśliwie zakończonego roku. Nowy Rok witano o 7 rano salwami ze 100 armat ustawianych przed Pałacem Saskim, a także dźwiękami trąbek i kotłów. Wieczorem u królowej odbywał się zazwyczaj apartament, później goście przenosili się do Henryka Brühla, który – podobnie jak podczas świąt - organizował asambl i koncert.

Bale sylwestrowe i noworoczne stały się popularne w okresie międzywojennym. Sylwestra spędzano także w kasynach oficerskich. Jedno z nich znajdowało się w Pałacu Saskim. Panie miały możliwość pokazania się w pięknych kreacjach, oficerowie występowali w strojach galowych, cywile we frakach. Około północy zbierały się rodziny kadry, gdzie po przemówieniu i toaście dowódcy oraz wzniesieniu okrzyku na cześć Rzeczypospolitej, prezydenta lub marszałka składano sobie życzenia. Zabawę rozpoczynano od tradycyjnego poloneza i kończono nad ranem mazurem.

Zimowe zabawy w Ogrodzie Saskim

Zimą, pomimo śniegu i mrozu, Ogród Saski cieszył się wielkim powodzeniem. Z wzniesienia, na którym stoi wodozbiór projektu Henryka Marconiego, dzieci zjeżdżały na sankach. Dużą popularnością cieszyła się zamarznięta sadzawka, która zamieniała się w wesołe, roztańczone lodowisko. Warszawiacy chętnie spędzali wolny czas jeżdżąc na łyżwach. Można było je nabyć w składzie towarów żelaznych Krzysztof Brun i Syn mieszczącym się przy placu Teatralnym. Ze ślizgawki korzystały zarówno dzieci, jak i dorośli. Było to miejsce szalonej zabawy odbywającej się często przy akompaniamencie muzyki.

Dorośli i dzieci na łyżwach oraz sankach na zamarzniętej sadzawce w Ogrodzie Saskim. W tle tłum ludzi i budynek Wodozbioru na wzniesieniu.
Ślizgawka w Ogrodzie Saskim, 1927. Narodowe Archiwum Cyfrowe

W „Warszawie zapamiętanej” J. Galewskiego i L. Grzeniewskiego możemy przeczytać wspomnienia z końca XIX wieku: Orkiestra wojskowa grała, aż drzewa się trzęsły, lód mało nie pękał od tłumów, które w takt muzyki wyczyniały różne holendry, zakrętasy, wyścigi. Wokoło moc widzów przyglądała się i słuchała muzyki. Muzyka towarzyszyła uczestnikom ślizgawki także w okresie międzywojennym. Wówczas swoje pierwsze kroki na łyżwach w Ogrodzie Saskim stawiał późniejszy aktor Andrzej Łapicki. Po latach wspominał, że z głośników rozbrzmiewały piosenki Mieczysława Fogga.

Autor: Joanna Borowska

Aktualności

Stoisko stylizowane na kawiarnię z okresu dwudziestolecia międzywojennego. Na pierwszym planie na krzesłach przy stoliku siedzą dwaj mężczyźni w okularach do oglądania wirtualnej rzeczywistości. W tle ścianka z widokiem na Pałac Saski i logiem Pałac Saski sp. z o.o. oraz ubrana w historyczny strój kobieta.

Relacja z Kongresu Niepodległa: odbudowa Pałacu Saskiego

12 stycznia 2023 r. zakończył się dwudniowy Kongres Niepodległa podsumowujący obchody stulecia odzyskania przez Polskę niepodległości i odbudowy polskiej państwowości. Wydarzenie było okazją do zapoznania się z działalnością licznych instytucji związanych z kulturą i edukacją, których przedstawiciele podjęli również dyskusję nad perspektywami dla przyszłego rozwoju oferty kulturalnej i edukacyjnej kraju. Jeden z paneli poświęcony był […]
logo z napisem Kongres Niepodległa

Odbudować nieodbudowane – Pałac Saski na Kongresie Niepodległa

Już jutro, 11 stycznia 2023 roku rozpoczyna się dwudniowy Kongres Niepodległa. W centrum konferencyjnym Legii Warszawa przy ul. Łazienkowskiej 3 spotkają się specjaliści w dziedzinie kultury i edukacji oraz przedstawiciele władz samorządowych i państwowych. W ramach czterech ścieżek tematycznych podjęta zostanie dyskusja o nowoczesnej i odpowiadającej na społeczne potrzeby ofercie kulturalno-edukacyjnej dla mieszkańców Polski. 11 […]

XII 2022: rok działalności Pałac Saski sp. z o.o.

27 grudnia 1944 r. wycofujący się z Warszawy Niemcy, w ramach akcji wyburzania miasta, rozpoczęli wysadzanie Pałacu Saskiego w powietrze. Dwa dni później dzieło zniszczenia ukończyli, a stołeczny plac Piłsudskiego został ostatecznie pozbawiony historycznej zabudowy. Po dziesięcioleciach podejmowanych inicjatyw restytucji Pałacu Saskiego, dopiero na przełomie listopada i grudnia 2021 r. zostały one zwieńczone powołaniem spółki […]
Wieczorne ujęcie ozdobionej światełkami choinki na placu Piłsudskiego w Warszawie. W tle podświetlone kolumnada Pałacu Saskiego i pomnik księcia Józefa Poniatowskiego.

Choinka i noworoczne salwy armatnie przed Pałacem Saskim

Wraz z początkiem grudnia nadchodzi gorączkowy czas przygotowań do świąt Bożego Narodzenia. Długo wyczekiwany koniec roku to chwila odpoczynku w rodzinnym gronie i tradycje, które pielęgnujemy z pokolenia na pokolenie. Przeczytajcie o tym, co ze świątecznych i noworocznych zwyczajów warszawskich i polskich jest modą stosunkowo nową, a co wielowiekową tradycją. Świąteczne drzewko Zwyczaj dekorowania bożonarodzeniowego […]
Widziana od tyłu publiczność, przed nią na scenie dwoje prelegentów spotkania na tle dużego ekranu z logiem Pałac Saski sp. z o.o. Z lewej strony widoczny fragment świątecznej choinki.

Gospodarka zielenią podczas odbudowy Pałacu Saskiego

15 grudnia 2022 roku w Muzeum Etnograficznym w Warszawie odbyło się otwarte spotkanie na temat gospodarki zielenią w okresie odbudowy zachodniej pierzei placu Piłsudskiego. Uczestnicy zapoznali się z koncepcją ochrony i rozwoju zielonej infrastruktury. Zakłada ona przesunięcia i przesadzenia drzew i krzewów rosnących w miejscu, w którym do czasu II wojny światowej stał kompleks pałaców […]

Spotkanie otwarte „Odbudowa Pałacu Saskiego a gospodarka zielenią”

W procesie odbudowy kompleksu pałaców i kamienic zachodniej pierzei pl. Piłsudskiego jednym z obszarów działań inwestycyjnych będzie gospodarka zielenią. W najbliższy czwartek, 15 grudnia o godz. 18:00, w Muzeum Etnograficznym odbędzie się spotkanie otwarte, podczas którego każdy będzie mógł dowiedzieć się więcej na temat koncepcji ochrony i rozwoju zielonej infrastruktury przy odbudowie Pałacu Saskiego. Opinią […]

Odtworzenie dekoracji rzeźbiarskich Pałacu Saskiego i Pałacu Brühla we współpracy z uczelniami artystycznymi

W ramach inwestycji odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej w Warszawie odtworzone zostaną również zdobienia rzeźbiarskie tych historycznych budynków. Celem dochowania najwyższej dbałości o wierność odtworzonych dekoracji, 8 grudnia 2022 roku rektorzy polskich uczelni artystycznych oraz przedstawiciele Pałac Saski sp. z o.o. podpisali listy intencyjne o współpracy w tym zakresie. Współpraca […]

Koncert „Mickiewicz / Zalewska. Ballady i romanse”

Jak dobrze pamiętamy słowa Adama Mickiewicza? Już 14 grudnia będziemy mieli szansę przypomnieć je sobie podczas retransmisji koncertu „Mickiewicz/Zalewska. Ballady i romanse”. O godzinie 18.00 w Programie 2 Polskiego Radia zabrzmi nowatorski projekt Marty Zalewskiej, która swoją twórczością zachęca do zagłębienia się również w mniej znane utwory wieszcza. W koncercie wezmą udział także polsko-ukraiński zespół […]
Grafika z czterema postaciami wyciętymi z dawnych zdjęć i rycin, które wyłaniają się sponad kolumnady Pałacu Saskiego. Nad nimi napis odkryj Pałac Saski.

Odkryj Pałac Saski - nowa strona o historii serca Warszawy

Co łączy króla Augusta II Mocnego, Fryderyka Chopina, poetkę Deotymę i Józefa Piłsudskiego? Odpowiedź jest tylko jedna: niezwykła historia Pałacu Saskiego, którą można zgłębić dzięki nowej, multimedialnej stronie narracyjnej. By poczuć ducha przeszłości i zrozumieć kluczową rolę, jaką odegrało serce Warszawy w naszej historii, wystarczy wejść na portal odkryjpalacsaski.pl. Nowoczesna podróż w głąb historii Interaktywna […]

Stowarzyszenie Architektów Polskich operatorem konkursu architektonicznego

Po odsłonięciu fundamentów Pałacu Saskiego, jednym z kolejnych kroków w procesie realizacji inwestycji pozostaje przygotowanie i przeprowadzenie konkursu na opracowanie koncepcji architektonicznej odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie. By zapewnić najwyższy poziom tego przedsięwzięcia, spółka Pałac Saski Sp. z o.o. połączy siły ze Stowarzyszeniem Architektów Polskich SARP. Umowa ze […]