Nowy katalog dzieł z archiwów w Dreźnie: Pałac Saski na dawnych rysunkach

„Wspólne dziedzictwo polsko-saskie” to opracowany naukowo zbiór powstałych w okresie panowania dynastii saskiej ponad 1100 rysunków architektonicznych, które dziś znajdują się w drezdeńskich archiwach. Wzbogaconą o zbiór esejów publikację pod redakcją profesorów Jakuba Sity oraz Pawła Migasiewicza wydano m.in dzięki współpracy Instytutu Sztuki PAN, Zamku Królewskiego w Warszawie, Instytutu Polonika oraz spółki Pałac Saski. Premiera zbioru dzieł odbędzie się 2 lipca 2025 r. na Zamku Królewskim w Warszawie.

Publikacja „Wspólne dziedzictwo polsko-saskie”

Najnowsza publikacja „Wspólne dziedzictwo polsko-saskie. Polonica w zbiorach rysunków architektonicznych z XVIII w. w Dreźnie” pod redakcją naukową dr. hab. Jakuba Sity, prof. IS PAN i dr. hab. Pawła Migasiewicza, prof. IS PAN, prezentuje rysunki architektoniczne dotyczące Polski z okresu panowania Augusta II oraz Augusta III z dynastii Wettynów, które dotychczas dostępne były w dużej mierze wyłącznie dla badaczy za granicą. Autorzy projektu za cel obrali sobie zebrać i naukowo opracować materiały źródłowe znajdujące się w zbiorach drezdeńskich (Sächsisches Hauptstaatsarchiv, Landesamt für Denkmalpflege Sachsen). Dzięki kilkuletniej pracy naukowej badaczy architektury i historii powstała trzytomowa publikacja, która zawiera catalogue raisoneé, czyli zbiór uszeregowanych chronologiczno-tematycznie rysunków oraz noty katalogowe wraz z częścią opisowo-analityczną. To najobszerniejsza dotąd publikacja tego typu: dotychczas pojawiały się jedynie opracowania analizujące i udostępniające wyłącznie wybrane segmenty kolekcji. Dodatkowo wydawnictwo wzbogacają rysujące szerszy kontekst artystyczny i historyczny eseje poświęcone twórczości architektów i budowniczych w Polsce za panowania Sasów. Książkę wydano przy współpracy Instytutu Sztuki PAN z Narodowym Instytutem Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą – Polonika, Zamkiem Królewskim w Warszawie – Muzeum oraz Pałac Saski sp. z o.o.

Plany polskiej architektury w zagranicznych archiwach

Bogactwo drezdeńskich zbiorów rysunków architektonicznych, które przedstawiają plany rozlicznych i okazałych budynków oraz całych założeń urbanistycznych na ziemiach polskich w XVIII w., wynikają z ponad 50-letniej działalności Królewskiego Urzędu Budowlanego w Warszawie. Bauamt, bo pod taką nazwą najpowszechniej znana jest ta instytucja, powstał z inicjatywy króla Augusta II jeszcze przed 1715 r. Wśród kierujących urzędem znaleźli się wybitni architekci, tacy jak Johann Christoph Naumann, Joachim Daniel Jauch czy Johann Frierdrich Knöbel. Za panowania pierwszego z saskich królów na tronie polskim cała dokumentacja, która powstała w Warszawie, trafiała do Głównego Urzędu Budowlanego w Dreźnie. W późniejszym okresie warszawski Bauamt zyskał większą niezależność, a dokumenty pozostawały na miejscu, co uchroniło je przed zniszczeniem, jakie przyniosło oblężenie Drezna przez Prusaków w 1760 r. Dopiero po śmierci króla Augusta III, wraz z zakończeniem unii polsko-saskiej, wszelkie materiały urzędowe trafiły do stolicy Saksonii, gdzie obecnie przechowywane są w archiwach.

Pałac Saski w drezdeńskim archiwum

Liczne plany i widoki zebrane w publikacji „Wspólne Dziedzictwo polsko-saskie” to de facto długa architektoniczna podróż po najodleglejszych zakątkach dawnej Rzeczpospolitej. Czytelnik będzie miał okazję „odwiedzić” Stary i Nowy Zamek w Grodnie, pałace w Dąbrowie, Boguszycach, Kutnie i Kleczewie, krakowski Wawel czy Bolimów. Największą część zbioru dzieł poświęcono jednak Warszawie, w tym przede wszystkim Założeniu Saskiemu. Ta częściowo zrealizowana koncepcja urbanistyczna odnosi się do m.in. projektów rozbudowy Pałacu Saskiego (wcześniej Pałacu Morsztyna) i planów związanych z Ogrodem Saskim, w tym budową Wielkiego Salonu, strzelnicy czy Operalni. Wspomniany pałac nabył król August II, aby utworzyć w nim swoją rezydencję królewską, niezależną od Zamku Królewskiego, który pozostawał własnością Rzeczypospolitej. Choć plany przez lata ulegały licznym zmianom – niektóre wybitne, ambitne, a czasem wręcz utopijne pomysły z czasów Augusta II jego syn i następca August III porzucił – przebudowa pałacu zakończyła się w latach 40. XVIII w. Publikacja „Wspólne dziedzictwo polsko-saskie” pozwala czytelnikowi prześledzić krok po kroku ten historyczny proces dynamicznego rozwoju dzisiejszego centrum Warszawy w XVIII stuleciu, a także poznać skalę architektonicznych przemian na terenie całej Polski. Kilka z opracowanych ilustracji można zobaczyć również w artykule „Procesja Bożego Ciała na dziedzińcu Pałacu Saskiego za panowania Augusta Mocnego i Augusta III” na naszej stronie.

Naukowcy zaangażowani w projekt badawczy

Opracowany katalog jest efektem grantu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznanego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki, realizowanego w latach 2018-2025 w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk pod kierunkiem Jakuba Sity. W projekcie wzięli udział: Paweł Migasiewicz, Monika Wyszomirska, Piotr Ługowski, Alina Barczyk, Paulina Kluz i Agata Felczyńska. Część not i esejów została opracowana przez polskich i niemieckich naukowców spoza uczestników grantu: Andrzej Betlej, Anna Victoria Bognár, Krzysztof Czyżewski, Andrzej Gałkowski, Peter Heinrich Jahn, Piotr Jamski, Hanna Osiecka-Samsonowicz, Stephan Reinert, Michał Wardzyński i Tomasz Torbus.

Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ul. Królewskiej – prace przygotowawcze.