Kontrast
Czcionka
inicjatywę popierają

prof. Wojciech Roszkowski

Historia Pałacu Saskiego wpisuje się w trudną historię Polski ostatnich trzech stuleci. Pierwszym budynkiem wzniesionym na jego miejscu był pałac burgrabiego krakowskiego i dyplomaty Tobiasza Morsztyna w połowie XVII wieku. Król August II Mocny z saskiego rodu Wettynów zakupił ten pałac w 1713 roku i przebudował go pod kierunkiem swoich wybitnych architektów Carla Friedricha Pöppelmanna i Joachima Daniela Jaucha. August III rozbudował pałac, ale po jego śmierci w 1763 roku stracił on charakter rezydencji królewskiej, choć nadal był użytkowany przez rodzinę Wettynów. Podczas powstania kościuszkowskiego koło pałacu powstańcy stoczyli krwawą bitwę z wojskami rosyjskimi. W czasie Księstwa Warszawskiego pałac powrócił do roli siedziby saskiego władcy. Gdy na mocy decyzji kongresu wiedeńskiego w 1816 roku Fryderyk August I Wettyn został zmuszony do rezygnacji z tytułu księcia warszawskiego, pałac przejęty został przez rząd królestwa Polskiego. W części pomieszczeń urządzono Liceum Warszawskie, w którym języka francuskiego uczył Mikołaj Chopin. Przez jeden rok mieszkał on tu z żoną Justyną i dziećmi: Ludwiką i siedmioletnim wówczas Fryderykiem.

Po upadku Powstania Listopadowego pałac zakupił rosyjski kupiec Iwan Skwarcow, który przebudował budynek według planu inż. Adama Idźkowskiego. Rozebrano środkową część pałacu i obie części połączono charakterystyczną kolumnadą. W 1864 roku spadkobiercy Skwarcowa sprzedali budynek rosyjskim władzom wojskowym i odtąd, aż do 1915 roku mieściło się tu dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego. Co więcej, aby przypieczętować rosyjskie panowanie w Warszawie, w latach 1894-1912 na Placu Saskim wzniesiono gigantyczny sobór św. Aleksandra Newskiego.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku jej władze odwróciły wymowę tych decyzji. W Pałacu Saskim umieszczono Sztab Generalny Wojska Polskiego, a sobór zburzono. Przy sztabie działał specjalny zespół pod dowództwem ppłk. Jana Kowalewskiego, który złamał bolszewickie szyfry, co przyczyniło się do zwycięstwa w wojnie z Rosją Sowiecką w 1920 roku. W 1923 roku przez budynkiem ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego, a dwa lata później w kolumnadzie łączącej dwa skrzydła pałacu umieszczono Grób Nieznanego Żołnierza, w którym uroczyście złożono szczątki młodego powstańca lwowskiego. W latach trzydziestych w pałacu działało też Biuro Szyfrów, którego trzej pracownicy – Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali kody niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. Po klęsce wrześniowej w 1939 roku pałac został zajęty przez Wehrmacht, a 29 grudnia 1944 roku wycofujący się żołnierze niemieccy wysadzili pałac w powietrze. Ocalał jedynie fragment arkady z Grobem Nieznanego Żołnierza.

W czasach PRL ocalałe resztki nadal mieściły Grób Nieznanego Żołnierza i były widomym symbolem niemieckiego barbarzyństwa. Plany odbudowy pałacu w przedwojennej postaci stale napotykały na jakieś trudności. Najwyraźniej władzom PRL nie zależało na przypomnieniu roli pałacu w historii Polski. Idea odbudowy pałacu odżyła za rządów prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego. Zorganizowano przetarg, zaplanowano odpowiednie fundusze i przeprowadzono badania archeologiczne, które odsłoniły fundamenty pałacu, a nawet piwnice siedziby Morsztynów. W 2008 roku nowy prezydent Warszawy, Hanna Gronkiewicz-Waltz wstrzymała jednak wszystkie te prace.
Podczas obchodów setnej rocznicy odzyskania niepodległości powstały różne inicjatywy odbudowy Pałacu Saskiego. Inicjatywy te poparł prezydent RP Andrzej Duda, który 11 listopada 2018 roku podpisał deklarację o restytucji pałacu. Decyzja ta ma znaczenie historyczne. Ma ona na celu ukazanie ciągłości historii Polski i przypomnienie jej wzniosłych doświadczeń. Choć utrzymywanie resztek kolumnady z Grobem Nieznanego Żołnierza miało również znaczenie symboliczne, gdyż wskazywało na tragizm losów Polski, wydaje się, że obok podobnych miejsc pamięci o zbrodniach niemieckich czy sowieckich, ważne jest dziś przywrócenie pamięci o sile Rzeczpospolitej. Decyzje takie budują morale społeczeństwa.

Aktualności

Wicepremier, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego prof. Piotr Gliński

Warszawa potrzebuje dopełnienia i zakończenia odbudowy – Pałac Saski wraz z Pałacem Brühla i Kamienicami przy ul. Królewskiej przywrócą pierwotne założenie urbanistyczne placu Marszałka Józefa Piłsudskiego. W Warszawie w 1944 roku Niemcy z premedytacją, w planowy, systematyczny sposób, wysadzili gmachy położone w zachodniej części placu Piłsudskiego: najpierw Pałac Brühla, a następnie Pałac Saski. Niszcząc Warszawę […]

prof. Wojciech Roszkowski

Historia Pałacu Saskiego wpisuje się w trudną historię Polski ostatnich trzech stuleci. Pierwszym budynkiem wzniesionym na jego miejscu był pałac burgrabiego krakowskiego i dyplomaty Tobiasza Morsztyna w połowie XVII wieku. Król August II Mocny z saskiego rodu Wettynów zakupił ten pałac w 1713 roku i przebudował go pod kierunkiem swoich wybitnych architektów Carla Friedricha Pöppelmanna […]

Prezes zarządu Stowarzyszenia Saski 2018 Jerzy Bombczyński

„Jak się ktoś przy czymś uprze mocno, to uda się to zrealizować” – o wznowieniu przerwanej odbudowy Pałacu Saskiego i Pałacu Brühla. Głos społeczeństwa w sprawie odbudowy zachodniej pierzei Placu Piłsudskiego w Warszawie jest od lat wyjątkowo mocny i – pomimo wielu mitów, jakie narosły w ostatnich latach dookoła tej idei – jest to głos […]

Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda

Odbudowa pałaców Saskiego i Brühla wraz z kamienicami przy ul. Królewskiej jest wielką wspólnotową ideą, która łączy miliony Polaków. Będzie to pomnik narodowego jubileuszu stulecia odrodzenia się niepodległej Rzeczypospolitej. Gmachy wzniesione w historycznym kształcie dopełnią przestrzeń placu Piłsudskiego – centralnego miejsca w stolicy, aby służyć wszystkim obywatelom, symbolizując suwerenność i nowoczesność państwa polskiego. Odbudowę zachodniej […]

Prezes Rady Ministrów Mateusz Morawiecki

Pałac Saski – symbol pokoju i odbudowy Puste miejsce po Pałacu Saskim jest do dziś niezabliźnioną raną w sercu Warszawy. Siedemdziesiąt sześć lat po wojnie w centralnym punkcie Osi Saskiej stoi strzaskana kolumnada, a w niej – cudem ocalony Grób Nieznanego Żołnierza. Samotna mogiła na środku pustego placu to wymowne świadectwo dramatycznych dziejów Polski. Opowiada […]